دو اثر وجود دارد كه مختص دورهء حاكميت آققويونلوهاست . يكى كتاب تاريخ ديار بكريه « 1 » از ابو بكر تهرانى و ديگرى تاريخ عالم آراى امينى « 2 » از فضل اللّه روزبهان خنجى است كه به سلطان يعقوب آققويونلو اختصاص يافته است . در هر دو اثر اگرچه حوادث سياسى ، اقتصادى و اجتماعى شهرهاى ايران از جمله تبريز توضيح داده شده است ولى به قدر لازم بررسى نگرديدهاند .
در سدههاى شانزدهم و هفدهم آثارى مربوط به دورهء حاكميت صفويان نوشته شدهاند . همچنان كه پطروشفسكى مىگويد در اين دوره رابطهء اجتماعى ميان ملل ايران و آذربايجان استحكام بيشترى يافت . از همينرو نيز در آثار مورخان ايرانى ، اين دورهء آذربايجان جايگاه ويژهاى دارد . « 3 »
پيدايش و تحكيم دولت صفوى آذربايجان ، تبديل آذربايجان و شهر تبريز به مركز ثقل حوادث سياسى و ايفاى نقش مركزيت اقتصادى كشور ، خواه ناخواه توجه مورخان ايرانى و آذربايجان را جلب كرد . از همينرو توضيح حوادث سياسى تبريز در آثار تاريخى اين دوره در مركز توجه قرار داشت .
آثار تاريخى اين دوره را به دو قسمت مىتوان تقسيم كرد ؛ قسمت اول كتابهايى است كه مورد پژوهش قرار گرفته و پرداختن به آنها ضرورى نيست ، مانند تاريخ شاه اسماعيل از نويسندهاى نامعلوم ، حبيب السير فى اخبار الافراد البشر خواندمير ( 1475 - 1536 م . ) ، لب التواريخ از يحيى قزوينى ( 1418 - 1555 م . ) ، تاريخ ايلچى نظام شاه از خورشاه بن قباد الحسينى ( متوفا 972 ق . / 1565 م . ) ، تاريخ جهانآرا از قاضى احمد غفارى ، جواهر الخبر از بوداق قزوينى ، احسن التواريخ از حسن بيگ روملو ، جلد دوم شرفنامه از شرف الدين بيتليسى ، و قسمت دوم كتابهايى است كه كمتر به آنها پرداخته شده و براى اولينبار از اين نظر بررسى خواهند شد مانند تاريخ عالمآراى عباسى از اسكندر بيگ منشى . « 4 »
هامش
( 1 ) . ابو بكر تهرانى ، تاريخ ديار بكريه ، آنكارا ، 1962 ، بخش 2 .
( 2 ) . برخى پژوهشگران از جمله مينورسكى ، پطروشفسكى ، افنديف ، استورى و ابراهيموف اشتباها اين كلمه را خونج يا خونجى خواندهاند . در اصل فضل اللّه روزبهان از روستاى خونج در نزديكى اصفهان است . ( نك : ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 2 ، تهران ، 1966 ، ص 500 ) . كاغذكنان در ميان ميانه و دهخوارقان ، قبلا خونج نام داشت ( نك :
استخرى ، المسالك و الممالك ، ليدن ، 1870 ، ص 188 ؛ نزهة القلوب ، تهران ، 1336 ، ص 72 ) .Abolkheir fazlollahruzbaha n khunji alisfahani . Tarikh - I alalm - ara - yiamni . An abridged trans .. 1957 .Bu x . minoreski . London( 3 )
( 4 ) . خواند مير ( غياث الدين بن همام الدين الحسينى ) ، حبيب السير فى اخبار افراد البشر ، ج 4 ، تهران ، 1333 ؛ مير يحيى قزوينى ، لب التواريخ ، انستيتوى ملل آسياى آكادمى علوم اتحاد شوروى ، شمارهء ب . 660 ؛ خور شاه بن قباد الحسينى ، تاريخ ايلچى نظام شاه ، نسخهء موزهء بريتانيا . نك :
153 - 110 .p. 1 .vol. 1879 .Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum . London