اطلاعاتى در خصوص شهرهاى آذربايجان ازجمله تبريز وجود دارد . اگرچه قسمت اساسى اين اطلاعات به حوادث سياسى شهر اختصاص دارد ، بخشهاى مربوط به وضعيت تودهء مردم زير ستم زمينداران حائز اهميت است . « 1 »
شهاب الدين عبد اللّه بن لطف اللّه ( حافظ ابرو ) يكى از نويسندگانى است كه خود شاهد تاراج و ويرانى تبريز توسط سپاهيان توختاميش در سال 788 ق . ( 1386 م . ) و يورش تيمور به تبريز بود . « 2 » زين الدين پسر حمد اللّه مستوفى قزوينى ، كتابى مهم با نام ذيل تاريخ گزيده نگاشته كه منبع درجه اول به شمار مىآيد . در اين اثر اطلاعاتى همه جانبه دربارهء شورش سال 745 ق .
( 1344 م . ) در تبريز ارائه شده است . « 3 »
نظام الدين شامى ( شام غازانى ) مورخ آذربايجانى در سال 804 ق . ( 1401 - 1402 م . ) با سفارش تيمور شرح فتوحات و جنگهاى وى را به نگارش درآورد . شامى در واپسين سالهاى عمر به تبريز بازگشت و در 812 ق . ( 1409 م . ) در آنجا درگذشت . از مطالب همين كتاب شورش عليه ميرانشاه در تبريز به سال 798 ق . ( 1395 - 1396 م . ) بر ما معلوم مىشود .
علاوه بر اين نظام الدين شامى نيز مانند ديگر مورخان معاصر خود ، طبقهء پايين مردم را « درويش » ، « ضعفا » ، « فقرا » و « رعايا » ناميده است . « 4 »
عبد الرزاق سمرقندى و محمد بن خاوندشاه ( ميرخواند ) ( 1433 - 1498 م . ) در آثارشان همراه با توضيح حوادث سياسى ، اطلاعاتى نيز دربارهء وضعيت اقتصادى - اجتماعى تبريز در دورهء تيموريان و قرهقويونلوها ارائه كردهاند . ميرخواند در پايان كتاب ، سه صفحهء جداگانه دربارهء تبريز بحث كرده و اين شهر را « مشهورترين شهر آذربايجان » ناميده است . « 5 »
هامش
( 1 ) . ابو بكر قطب الاهرى ، تاريخ شيخ اويس ، لاهه ، 1273 ه . ، ص 168 - 170 ، 173 .
( 2 ) . حافظ ابرو ، ذيل جامع التواريخ رشيدى ، تهران ، 1317 .
( 3 ) . زين الدين قزوينى ، ذيل تاريخ گزيده ، نسخهء موجود در مسكو ، 1953 ؛ نك :
. 42 - 32 .s. 1 .no. 1971 .v . Z . Pirief . Azarbaian XIV asr tarikhina daiir ieni manba . Azarbaijan SSR khabarlari. ( 4 ) . شامى ، شرفنامه ، ص 129 ، 148 .
( 5 ) . عبد الرزاق سمرقندى ، مطلع السعدين و مجمع البحرين ، نسخهء خطى . اين نسخه در بخش سالتيكوف - شچدرين نگهدارى مىشود . در سالهاى 1941 و 1949 در دو جلد در لاهور و در 1947 در يك جلد در تهران منتشر شده است . ما هم از نسخهء خطى و هم از چاپهاى لاهور و تهران استفاده كردهايم . براى آگاهى بيشتر دربارهء عبد الرزاق سمرقندى نك : مير خواند ( مير محمد بن سيد برهان الدين خواند مير ) ، روضة الصفاء ، ج 5 و 6 ، تهران ، 1339 ، ص 516 - 518 .