احمد چنان اطلاعاتى دربارهء زندگى اقتصادى و اجتماعى تبريز وجود دارد كه منابع ديگر فاقد آن هستند . مثلا انتقال اوليهء پايتخت از تبريز به قزوين در 962 ق . ( 1555 م . ) ، پايتختى تبريز براى شروان ، آذربايجان و ايروان در 986 ق . ( 1578 - 1579 م . ) و برخى آثار معمارى شهرى و اطلاعاتى در خصوص شخصيتهاى مشهور شهر در اين كتاب آمده است .
يكى ديگر از منابعى كه براى نخستينبار مورد پژوهش قرار گرفت ، افضل التواريخ از فضلى اصفهانى است . « 1 » يگانه نسخهء خطى اين كتاب در موزهء بريتانيا نگهدارى مىشود و از ميكروفيلم آن استفاده شده است . « 2 » فضلى اصفهانى در تبريز بود و بيشتر عمرش را در قرهباغ گنجه گذراند .
دو جلد اين كتاب حوادث سالهاى حاكميت شاه تهماسب اول را تا 995 ق . ( 1587 م . ) در بر مىگيرد . مزيت اين كتاب آن است كه رونوشتى از برخى فرمانها در آن آمده است . از مطالب كتاب روشن مىشود كه شاه تهماسب قانون نامهاى پيرامون مقدار مكلفيات و ماليات ، جريمهها و مسائل جنگى و ملكى صادر كرده است . اين قانون پس از قانون اوزون حسن ، اولين قانوننامه است . اين قانون تا زمان ختم كتاب توسط فضلى اصفهانى يعنى 1026 ق . ( 1617 م . ) و شايد بيشتر معتبر بوده است . در اين كتاب اطلاعات جديدى دربارهء عصيان مردم تبريز در سالهاى 979 - 981 ق . ( 1571 - 1573 م . ) آمده است . « 3 »
كتاب تاريخ عالمآراى عباسى نوشتهء اسكندر بيگ منشى مىتواند به عنوان منبعى ارزشمند براى پژوهش تاريخ اقتصادى ، اجتماعى و سياسى تبريز به شمار آيد . « 4 » اسكندر بيگ منشى مورخ آذربايجانى ، چندين بار در دورهء فرمانروايى شاه عباس اول ( 1560 - 1634 م . ) به تبريز آمده بود . « 5 » او اطلاعاتى جالب دربارهء وضعيت اجتماعى و اقتصادى تبريز ارائه مىكند .
در اين كتاب پيرامون تعداد اهالى تبريز ، مالياتها ، انتقال پايتخت از تبريز به قزوين ، معاف شدن مردم شهر تبريز از ماليات ديوانى در سال 1019 ق . ( 1610 - 1611 م . ) ، وضعيت تبريز قبل و بعد از اشغال عثمانى و آثار معمارى تبريز مسائل جالبى ذكر شده است . از آنجا كه
هامش
( 1 ) . فضلى اصفهانى ، افضل التواريخ ، از ميكروفيلم نسخهء خطى موجود در موزهء بريتانيا استفاده شده است .
( 2 ) . 37 .p. 1895 .Ch . Rieu . Supplement to the Persian manuscripts in the British Museum , London( 3 ) . براى آگاهى بيشتر نك :C . A . Onollahi . Afzalo ttavarikh asari Azarbaijan Tarikhinin mabaii kimi . . Azrabaijan SSR EA. 45 - 39 .S. 2 .NO. 1978 .KHABARlARI( 4 ) . اسكندر بيگ تركمان ، تاريخ عالم آراى عباسى ، ج 1 و 2 ، تهران ، 1334 ؛ براى آگاهى بيشتر دربارهء اين كتاب نك :
( 5 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 72 . اسكندر بيگ تركمان در سال 1618 تنها چهار ماه در تبريز بوده است . ( نك :
تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 924 - 925 ) .