برخى مالياتها در 700 ق . ( 1302 م . ) ، و اطلاعاتى در خصوص آثار معمارى تبريز و شام غازان اشاره كرد . « 1 »
كتاب تجزيه الامصار و تجزية الاعصار ( تاريخ وصاف ) « 2 » از عبد اللّه بن فضل اللّه شيرازى ( با تخلص شرف ) ، يكى از منابع مهم براى پژوهش وضعيت اقتصادى - اجتماعى تبريز است . وصاف دير زمانى در ديوان ايلخانان بود و در سال 692 ق . ( 1292 - 1293 م . ) در تبريز درگذشت . « 3 » در اين كتاب موارد معينى دربارهء وضعيت اقتصادى - اجتماعى تبريز وجود دارد . وصاف نظر انتقادى خود را دربارهء برخى حوادث ابراز كرده است . او با انتقاد از اختصاص پانصد تومان از طرف تاج الدين عليشاه ، براى ساخت مسجدى در تبريز مىنويسد : « اگر اين پول براى بذر و تخم و ديگر احتياجات كشاورزان صرف مىشد ، ملك بسيار آباد مىشد . » « 4 »
يكى از منابعى كه براى نخستينبار در شرقشناسى شوروى مورد توجه قرار گرفت ، كتاب تاريخ اولجايتو بود كه توسط ابو القاسم كاشانى و دربارهء حاكميت اولجايتو نگاشته شد . مزيت اين كتاب آن است كه حوادث ، يك به يك به ترتيب وقوع و منظم ترتيب يافتهاند ، زيرا كاشانى خود در بسيارى از حوادث حضور داشته و آنها را به صورت دقيق يادداشت كرده است . در اين كتاب نيز همانند تاريخ وصاف اطلاعاتى دربارهء تبريز موجود است كه در منابع ديگر به آنها برنمىخوريم . « 5 »
در كتاب تاريخ شيخ اويس » از ابو بكر قطب الاهرى مورخ آذربايجانى سدههاى ميانى ،
هامش
( 1 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 120 ، 229 ، 329 ، 246 .
( 2 ) . فضل اللّه بن عبد اللّه شيرازى ، تاريخ وصاف الحضره ، تهران ، 1338 ، ص 10 . بر جلد كتاب ، نام مؤلف اشتباها فضل اللّه بن عبد اللّه نوشته شده است . براى نام دقيق مؤلف نك : تاريخ وصاف ، ص 143 .
( 3 ) . تاريخ وصاف ، ص 143 .
( 4 ) . همان ، ص 652 ؛ براى آگاهى بيشتر دربارهء اثر وصاف نك :
منوچهر مرتضوى ، جامع التواريخ و مؤلف واقعى آن ، ص 40 .
( 5 ) . ابو القاسم عبد اللّه بن على الكاشانى ، تاريخ اولجايتو ، تهران ، 1348 .
ناشر كتاب اشتباها نام مؤلف را عبد اللّه بن محمد نوشته است . در اصل نام مؤلف ابو القاسم عبد اللّه بن على الكاشانى است . براى آگاهى از كاشانى و آثارش نك :C . A . Onollahi . Elkhanilar dovruna aiid istifada edilmamish manba . Azrabaijan SSR EA. 61 - 58 .s. 5 .no. 1976 .maruzalari.