دربارهء مسائل اجتماعى و اقتصادى تبريز داشته و نخستينبار در شرقشناسى شوروى مورد بررسى قرار گرفته است . محمود در سال 938 ق . ( 1531 - 1532 م . ) به دنيا آمده و اين اثر در 998 ق . ( 1589 - 1590 م . ) نوشته شده است . اين كتاب حوادث اواخر سالهاى حاكميت شاه تهماسب ( 1524 - 1576 م . ) تا سال يازدهم سلطنت شاه عباس اول ( 1587 - 1629 م . ) را در برمىگيرد . نويسنده اين كتاب را در شصت و نه سالگى تمام كرده است . در جلد دوم كتاب مىبايست حوادث پس از سال يازدهم پادشاهى شاه عباس اول نيز گنجانده مىشد ولى اطلاعى در خصوص جلد دوم موجود نيست . جلد اول نسخهء خطى كه در 1070 ق . ( 1659 - 1660 م . ) استنساخ شده ، در 1971 توسط احسان اشراقى در تهران منتشر گرديده است .
مؤلف تبريز را نه تنها براى آذربايجان بلكه براى تمام دولت صفوى به مثابهء چشم و چراغ توصيف كرده « 1 » و اطلاعاتى دربارهء وضعيت تبريز در زمان حملهء عثمانيان در سال 1585 - 1586 م . ارائه مىكند كه در ديگر منابع موجود نيست . او اذعان مىكند كه شهر توسط قزلباشان ويران شده است . « 2 »
نطنزى نيز مانند ديگر مورخان آن دوره ، از شورش عليه ستم زمينداران ابراز تنفر كرده ، حركات مانى ، مزدك و نقطويان را تقبيح نموده و رهبران آنها را آشوبگر ، ماجراجو ، اجامر و اوباش ناميده است . « 3 » از سوى ديگر اين اثر بسيار با غرضورزى نوشته شده است . مثلا نويسنده چنين مىنگارد : « تمام اهالى در دورهء حاكميت شاه تهماسب و شاه اسماعيل دوم به راحتى مىزيستند . » يا در جايى مىنويسد كه شاه اسماعيل دوم « شاهى رعيتپرور ، عادل و بسيار منصف » بوده است . « 4 » نويسنده با تحريف حقيقت ، از بىخطر بودن راههاى كاروانرو و پيشرفت بازرگانى ، در دورهء شاه اسماعيل دوم سخن مىگويد . « 5 »
كتاب زينت المجالس از مجد الدين محمد بن ابو طالب الحسينى ( با تخلص مجدى ) يكى از كتابهايى است كه مورد استفاده قرار گرفته است . « 6 » عامل ارتباط اين كتاب با تاريخ تبريز در اين است كه كتاب در زمان اشغال شهر توسط ارتش عثمانيان يعنى سال 1004 ق . ( 1595 م . ) نوشته
هامش
. 76 - 72 .s. 7 .no. 1978 .C . A . Onollahi . Mahmud natanzi va onun asari hagginda . Azrabaijan SSR EA maruzalari( 1 ) . نقاوة الاثار فى ذكر الاخيار ، ص 277 .
( 2 ) . همان ، ص 205 .
( 3 ) . همان ، ص 510 - 514 .
( 4 ) . همان ، ص 55 .
( 5 ) . همان ، ص 205 .
( 6 ) . مجد الدين محمد بن ابو طالب الحسينى ، زينت المجالس ، تهران ، 1309 ه .