شده است . « 1 » در كتاب گفته مىشود : « البته در شهر يك درخت تر نمانده بود . » البته نمىتوان با اين نظر موافق بود ولى همين مسئله ، درجهء ويرانى شهر را نشان مىدهد . عموما مجدى وضعيت تبريز را در اواخر سدهء شانزدهم حتى به صورت مختصر نشان داده است .
كتاب خلاصة التواريخ از قاضى احمد مير منشى قمى يكى از كتابهايى است كه كمتر مورد پژوهش قرار گرفته است . « 2 » قاضى احمد بن شرف الدين حسين الحسينى ( 1546 - 1617 م . ) نود و سه سال از تاريخ صفويان را نوشته است . نويسنده در سالهاى 987 و 994 ق . ( 1579 و 1586 م . ) در تبريز بوده « 3 » و حوادث بين سالهاى 962 - 971 ق . ( 1555 - 1565 م . ) را در سال 1013 ق . ( 1604 - 1605 م . ) به نگارش درآورده است . « 4 » مىتوان با اين دلايل نتيجه گرفت كه قاضى احمد قمى نگارش اثرش را قبل از پادشاهى عباس ميرزا آغاز كرده و سالهاى حاكميت او را سال به سال در اثر خود اضافه نموده است .
قاضى احمد قمى در يازده سالگى به سال 964 ق . ( 1556 - 1557 م . ) همراه پدرش به مشهد نزد سلطان ابراهيم ميرزا رفت ، بيست و يك سال در آنجا اقامت نمود و در سال 984 م . ( 1576 - 1577 ق . ) به دستور شاه اسماعيل دوم ، نگارش كتاب خلاصة التواريخ را آغاز كرد .
او در سال 987 ق . ( 1579 - 1580 م . ) در تبريز نزد مولانا على بيگ بود و يك سال بعد به عنوان وزير ديوان الصداره تعيين شد . در سال 1007 ق . ( 1598 - 1599 م . ) از منصبش كنار رفت و راهى قم گرديد . او در 1015 ق . ( 1606 - 1607 م . ) با مولانا عقيلى در قزوين ديدار كرد . اسكندر بيگ منشى در كتابت فرمانها و اسناد شاگرد قاضى احمد بود . « 5 » در كتاب قاضى
هامش
( 1 ) . زينت المجالس ، ص 380 .
( 2 ) . قاضى احمد قمى ، خلاصة التواريخ ، از نسخههاى تهران و برلين اين كتاب استفاده شده است .
( 3 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 323 ، 395 .
( 4 ) . همان ، ورقهء 191 ، 224 .
( 5 ) . براى آگاهى از زندگى و آثار قاضى احمد قمى نك :
خلاصة التواريخ ، ورقهء 120 ، 272 ، 283 ، 320 ، 321 ، 350 ، چاپ ويسبادن ، ص 86 - 87 .
. (Die chronik hulasat at tawarih des Qazi Ahmad Qumi ( Der Abschnitt uber Schah Abbas I. 1964 .Herausg . Ubers . Von Hans Muller . Wiesbadenقاضى احمد قمى ، گلستان هنر ، تهران ، 1352 ، ص 54 - 55 ، 88 ، 90 ، 97 - 98 ، 107 - 108 ، 110 ، 124 .
مدرس طباطبايى ، « قاضى احمد قمى » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، ش 2 ، 1354 ، ص 71 - 94 .O . A . Afandief . Sh . K . Acgarova . gazi ahmad gomi va onun khulasato ja , arikh asari hagginda .. 46 - 38 .s. 3 .no. 1976 .Azarbaifan SSRkhabarlari Sh . K . Mammadova . Azarbaifanin XVI asr Tarikhina daiir gimatli aliazma . Azrabaijan SSR EA. 70 - 86 .s. 11 .no. 1976 .maruzalari