شهر به ويرانه مبدل شد . همهء اينها ضربهاى سنگين بر صنعت و تجارت شهر وارد آورد .
در سال 962 ق . ( 1555 م . ) پيمان صلح آماسيه منعقد شد . از اين زمان تا سال 993 ق .
( 1585 م . ) نظم و امنيت در تبريز برقرار گرديد و مرحلهء دوم از رشد اقتصادى شهر آغاز شد .
با اين حال بايد گفت كه انتقال پايتخت از تبريز به قزوين در 962 ق . ( 1555 م . ) « 1 » نسبتا بر حيات اقتصادى شهر تأثير گذاشت . برخى پژوهشگران مانند پطروشفسكى و افنديف با اساس قرار دادن اين مسئله ، آن را به عنوان عامل اساسى تنزل اقتصادى تبريز معرفى كردهاند . « 2 »
در دورهء سى سالهء نظم و امنيت از 962 - 993 ق . ( 1555 - 1585 م . ) شاه تهماسب اول با هدف برپايى دوبارهء كشتزارهاى ويران شده تدابيرى انديشيد . شاه تهماسب براى كسب درآمد بيشتر از تبريز كه از سال 939 - 985 ق . ( 1533 - 1578 م . ) جزو املاك خاصه شده بود ، مجبور شد براى اولين بار صنعت و تجارت را تقويت كند . با اين هدف اهالى تبريز را از برخى مالياتها معاف كرد . شاه تهماسب در 954 ق . ( 1548 م . ) اهالى شهر را از پرداخت مالياتهاى سه ساله معاف نمود . « 3 » در 972 ق . ( 1565 م . ) تمغايى كه از تجارت گرفته مىشد ، و در 980 ق .
( 1573 م . ) مالياتهاى صنعتگران و همچنين حق رسم احداث لغو گرديد و هفت تا نه نوع مال و خراج از مناطق آذربايجان ، اران و شروان « 4 » گرفته نشد . اين مسائل شرايط را براى رشد اقتصادى تبريز فراهم كرد . سلطان محمد نيز مدتى اهالى تبريز را از دادن ماليات معاف كرد . « 5 » اين امتيازات با هدف حفظ اهالى تبريز داده مىشد . در هر بار هجوم ارتش عثمانى به تبريز ، مردم شهر بيشتر از نيروهاى قزلباش ، جنگ مرگ و زندگى را در برابر عثمانيان انجام مىدادند .
يكى از دلايل و شايد مهمترين دليل برپايى سريع فعاليت كشاورزى در تبريز كه در نتيجهء جنگهاى ويرانگر صفوى - عثمانى به حال ويرانى درآمد ، كاهش سريع و مداوم ماليات صنعتگران و تاجران يا لغو موقتى آن بود .
در منابع مختلف و همچنين خاطرات سياحان اروپايى ، اطلاعات جالبى دربارهء پيشرفت اقتصادى تبريز در سالهاى 967 - 987 ق . ( 1560 - 1580 م . ) وجود دارد . بوداق قزوينى با مقايسهء وضعيت كشور در سالهاى نخست سدهء شانزدهم ميلادى با سال 977 ق . ( 1570 م . )
هامش
( 1 ) .C . f . Onollahi . c . a . Paitakhtin tabrizdan kochurulmasina daiir . Azrabaijan SSR EA maruzalari( 2 ) . . 46 - 42 .s. 11 .no. 1975
. 221 - 219 .C . f . ? . II . IIeTpyIIIeBck ? ? . BoccTaH ? e peMec ? eHH ? koB CC ? A , BbII , I , p( 3 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 160A.
( 4 ) . شرف خان بيتليسى ، همان ، ج 2 ، ص 252 .
( 5 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 254 .