شهرى زيبا و خوب بود ، اكنون به خرابهاى تبديل شده است . » « 1 » در 1027 ق . ( 1618 م . ) ارتش عثمانى دوباره به تبريز حمله كرد . در اين زمان شهر تماما خالى شده بود . سپهسالار قاراچقاى خان اهالى را به جاهاى ديگر انتقال داد . ارتش عثمانى نتوانست بيشتر از پنج روز در شهر بماند . در 1044 ق . ( 1635 م . ) نيروهاى سلطان مراد چهارم دوباره تبريز را خراب كردند . در 1049 ق . ( 1640 م . ) زلزله عدهء بسيارى را در تبريز كشت . شاه صفى مردم تبريز را تا سه سال از پرداخت ماليات معاف كرد تا كشاورزى دوباره جان بگيرد . « 2 »
در 1038 ق . ( 1629 م . ) شاه صفى انحصار موجود بر ابريشم گيلان را لغو كرد « 3 » و در همان سال مقدار ماليات مردم را كاهش داد . « 4 » در مه 1642 م . ( 1051 ق . ) شاه عباس دوم مبلغ پانصد تومان ماليات را كه بر عهدهء مردم بود و گرفتن آن ممكن نبود ، بخشيد . « 5 » در دورهء پادشاهى شاه صفى و شاه عباس دوم راههاى تجارى مانند دورهء شاه عباس اول در امنيت قرار داشت . دولت صفوى مبلغ معينى با عنوان راهدارى به گذرچيان پرداخت مىكرد . « 6 » محمد يوسف قزوينى در خلد برين مىنويسد كاروانهاى تجارى از نقاط مختلف دنيا در رفت و آمدند . « 7 »
در سالهاى 1070 - 1080 ق . ( 1660 - 1670 م . ) تجارت خارجى تبريز بيشتر رشد كرد . در تبريز كه « از نظر عظمت ، ثروت و تجارت و جمعيت پس از اصفهان دومين شهر در ايران و آذربايجان به حساب مىآمد » « 8 » ، تاجران تمام كشورهاى شرق مسكن گزيدند . تبريز با كشورهاى تركيه ، روسيه ، آسياى مركزى ، هند و سواحل درياى سياه روابط تجارى برقرار كرد . بازار قيصريه كه مركز فروش جواهرات و اشياى قيمتى بود ، به مركز تجارت بين الملل تبديل شد . بازارهاى تبريز سرتاسر از ابريشم و كالاهاى زرگرى انباشته بود .
اموال خارجى بيشتر در كاروانسراها توسط تاجران عمده خريدارى مىشد . « 9 » شاردن مىنويسد اشخاصى كه قصد خريد كالاهاى هندى از جمله منسوجات ، ماهوت ، لاجورد و . . . را
هامش
( 1 ) . نك : محمد جواد مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 71 .
( 2 ) . كتاب جلوس شاه صفى ، ورقهء 40 .
( 3 ) . خلد برين ، ورقهء 6 .
( 4 ) . همان .
( 5 ) . همان ، ورقهء 164 .
( 6 ) . تاورنيه ، ص 52 .
( 7 ) . خلد برين ، ورقهء 20 .
( 8 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 402 .
( 9 ) . همان ، ص 403 - 404 .