دولت صفوى ( ممالك محروسه ) آغاز گرديد . « 1 » پس از اتخاذ اين تدبيرها ، تاورنيه در بحث از امنيت راهها مىنويسد براى هر بار شتر كالاى تجارى بدون بررسى ده عباسى مىگرفتند .
وسايل و تجهيزات مختلف در طول راههاى كشور براى محافظت راهها به كار گرفته مىشد . « 2 »
شاه عباس اول به تجارت به ويژه تجارت خارجى كه نقش مهمى در اقتصاد كشور داشت ، توجه بسيار معطوف كرد . شاه عباس نمىخواست تجارت خارجى كشور در دست اسپانيايىها باشد ، از اينرو او تاجران انگليسى را به ايران دعوت كرد . شاه عباس اول براى رقابت ، كالاهاى كشور به ويژه ابريشم را به قيمت بالا فروخت . در اين دوره تجارت منبع اصلى درآمد دولت صفوى بود .
درست به همين دليل هدف اصلى و اوليهء اصلاحات شاه عباس اول ، پر كردن خزانهء دولت و دفاع از منافع تاجران و زمينداران بزرگ بود .
اصلاحات شاه عباس اول در رشد اقتصادى شهرهاى ايران و آذربايجان بسيار مؤثر بود . ولى تعميم اين تأثير بر تمام شهرها ، آن هم به يك ميزان درست نيست . اين اصلاحات در شهرهايى مانند اصفهان ، كاشان ، يزد ، قم و كرمان كه از جنگهاى صفوى - عثمانى زيان نديده بودند امنيت بيشترى برقرار كرد ، ولى در شهرهايى مانند تبريز كه به اشغال نيروهاى عثمانى درآمد و زيان فراوانى متحمل شد ، تنها به برپايى مجدد شهر كمك كرد . برخى پژوهشگران از جمله ميكلوخو مالكلاى و رحمانى بدون توجه به عوامل مذكور ، ضمن اشاره به عقبافتادگى شهرهاى آذربايجان به ويژه تبريز آن را به سياست ايرانيزه كردن دولت صفوى نسبت دادند . هر دو نويسنده توجه زياد شاه عباس به آبادانى شهرهاى ديگر را علت عقبماندگى تبريز در اين دوره مىدانند . آنان براى اين مسئله معاف شدن برخى شهرهاى ايران از پرداخت ماليات را مؤثر مىدانند ، ولى در اصل شهرهاى آذربايجان در معرض ويرانىهاى ناشى از جنگ بود .
از اواسط سدهء هفدهم ميلادى تبريز به عنوان مركز مهم تجارت در شرق نزديك و ميانه دوباره خود را نشان داد . در همين زمان تبريز ميان شهرهاى ديگر ايران و آذربايجان به مهمترين مركز تجارت و صنعت تبديل شد .
از مطالب مذكور روشن مىشود كه در اواخر سدهء شانزدهم ميلادى و سالهاى 1018 - 1039 ق . ( 1610 - 1630 م . ) تجارت داخلى و خارجى تبريز تا حدود زيادى رشد كرد . گارسيا دوسيلوا ايلچى اسپانيايى كه در 1026 ق . ( 1617 م . ) در ايران بود ، مىنويسد : « تبريز كه زمانى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 1104 . « تجار و سوداگران از اطراف و اكناف عالم به ممالك محروسه تردد و آمدوشد آغاز نهادند . »
( 2 ) . در پل آراز ( ارس ) براى هر بار شتر ده عباسى و در مرند سيزده عباسى گرفته مىشد . ( نك : تاورنيه ، ص 62 ، 65 . )