داشتند به كاروانسراهاى شهر مراجعه مىكردند . تاجر دو درصد از فروش كالايش در كاروانسرا را به عنوان ماليات مىپرداخت . كاروانسراها در تجارت خارجى نقش بزرگى داشتند .
در سال 1039 ق . ( 1630 م . ) در اصفهان پايتخت دولت صفوى بيست و چهار ، قزوين سه ، كاشان چهار يا پنج و يزد سه كاروانسرا وجود داشت در حالىكه تبريز در سال 1640 داراى دويست تا سيصد كاروانسرا بود . « 1 » اگر به طور ميانگين حساب شود كه در هر كاروانسرا هر شب پنجاه تاجر بيگانه اقامت مىكردند « 2 » ، مىتوان احتمال داد كه ده هزار تاجر بيگانه در تبريز بودهاند .
در سالهاى 1059 - 1078 ق . ( 1649 - 1668 م . ) تاجر ارمنى زكريا ايليسى هر سال چند بار به تبريز مىآمد و از آنجا كالا را به ايليس ، اصفهان ، ارزروم ، استانبول و . . . مىبرد . برادرش شماون ، خويشاوندش كيچيك بيگ و پسرش آستواتسانوف نيز براى تجارت بارها به تبريز آمدند .
شماون از تبريز ابريشم به اصفهان مىبرد و از آنجا كالاهاى ديگر به تبريز مىآورد . « 3 »
ابريشم خام ، منسوجات ابريشمى ، قالى ، كفش و چهارپايان جايگاه خاصى در تجارت خارجى تبريزى داشتند . كفشى با نام صافيان به روسيه ، لهستان ، هند و ديگر كشورها صادر مىشد .
كفشهاى ساغرى مورد استفادهء ايران توسط صنعتگران تبريز توليد مىشد . « 4 » تبريز همچنين با شهرهاى ديگر آذربايجان از جمله گنجه ، شماخى ، باكو ، نخجوان ، اردوباد ، ايليس ، محمودآباد ، مرند ، مراغه ، خوى ، سلماس ، اردبيل ، سراب ، قزوين ، جلفا و سلطانيه روابط تجارى داشت .
در اواخر سدهء هفدهم ميلادى در نتيجهء برخى عوامل ، در حيات اقتصادى تبريز نيز به مانند شهرهاى ديگر آذربايجان تنزل رخ داد . اين تنزل در سال 1101 ق . ( 1690 م . ) بيشتر شد . يكى از عوامل مهم اين تنزل ، افت كيفيت ابريشم گيلان و تبريز بود كه به كشورهاى خارجى صادر مىشد . « 5 » با رشد صنايع بافندگى در اروپا ، ديگر منسوجات تبريز جايى در بازارها نمىيافت . در سال 1111 ق . ( 1700 م . ) كارخانههاى تبريز هر سال ده هزار بند ابريشم مصرف مىكردند . « 6 » محصولات توليد شده در داخل و خارج به فروش مىرسيد . در اين زمان تاجران بيگانه به نخهاى
هامش
( 1 ) . تاورنيه ، ص 77 ، 87 ، 115 ، 388 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 272 .
( 2 ) . به گفتهء تاورنيه در تبريز چنان كاروانسرايى بود كه در يك شب سيصد نفر مىتوانستند در آن اقامت كنند .
( نك : تاورنيه ، ص 66 . )
( 3 ) . زكريا ايليسى ، همان ، ص 40 - 42 ، 48 ، 52 ، 67 ، 130 .
( 4 ) . تاورنيه ، ص 67 .
( 5 ) . در سال 1686 تاجران هلندى دربارهء افت كيفيت ابريشم به شاه سليمان صفوى شكايت كردند ، ولى اين اقدام نتيجهء مثبتى در پى نداشت . ( نك : سانسون ، ص 171 . )
( 6 ) . نك : مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 82 .