ابريشمى توليد تبريز رغبتى نشان نمىدادند . علاوه بر اروپا در كشورهاى شرق هم كالاهاى ابريشمى را نمىخريدند . حكمران هند اهالى آن كشور را از پوشيدن لباسهاى ابريشمى محصول تبريز منع كرده بود . اهالى تركيه نيز از لباسهاى زرباف استفاده نمىكردند . « 1 » از اينرو تعداد كارخانههاى پارچهبافى در تبريز بسيار كاهش يافت .
افت كيفيت ابريشم خام ، از بين رفتن قابليت فروش و كاهش صادرات منسوجات ابريشمى به كشورهاى خارجى به تنزل صنعت و تجارت در تبريز منجر شد . بحران نقره ، كاهش ارزش پول ، ضرب پولهاى مسى و ازدياد پولهاى تقلبى صنعت تجارت را به افول سوق داد . سانسون مىنويسد ارزش پول آنقدر پايين آمده بود كه نه تنها هنديان بلكه تاجران ديگر كشورها از آوردن كالا به ايران خوددارى مىكردند . ارزش پولهاى نقره و طلاى كشورهاى اروپايى در تبريز كاهش يافت . تاجران بيگانه از آوردن پولهاى كشورهاى خارجى به تبريز خوددارى كردند . سكههاى باارزشى كه در اردبيل و تبريز ضرب شده بود ، توسط تاجران هندى از كشور خارج شد . نبود معدن نقره موجب شد كه نقره براى ضرب سكه در ايران يافت نشود . « 2 »
يكى از عوامل اساسى اين تنزل افزايش حق گمرك بود . حق گمرك چنان سنگين بود كه حتى تاجران از آن سر مىپيچيدند . « 3 » اگر تاجران ماليات راهدارى و حق گمرك مىپرداختند ، قيمت كالاهايشان آنچنان افزايش مىيافت كه راه تجارت به كلى بسته مىشد .
تاريخ اقتصادى و اجتماعى تبريز در سدهء شانزدهم و هفدهم ميلادى را مىتوان در چند دوره بررسى كرد :
دورهاى از تشكيل دولت صفوى تا زمان انعقاد پيمان صلح آماسيه يعنى از 906 - 962 ق .
( 1501 - 1555 م . ) : اين دوره خود به دو مرحله تقسيم مىشود ؛ از سال 906 - 930 ق .
( 1501 - 1524 م . ) را مىتوان مرحلهء اول حساب كرد . آنچنانكه معلوم است چون سلطان يعقوب در اواخر سدهء پانزدهم ميلادى درگذشت ، شاهزادگان در تبريز بر سر قدرت به جان هم افتادند و همين مسئله ضربهاى سنگين بر اقتصاد شهر وارد كرد . دولت مركزى ضعيف شده و فئودالهاى بزرگ وفادارى خود را نسبت به حكومت از دست دادند . حيات روستايى بر باد رفت و تجارت داخلى و خارجى تنزل يافت . ميزان مالياتها نه براساس قانوننامهء اوزون حسن بلكه بسيار بيشتر افزايش پيدا كرد . اصلاحات اوزون حسن و
هامش
( 1 ) . سانسون ، ص 191 .
( 2 ) . همان ، ص 133 - 137 ، 145 ، 168 ، 172 - 173 ، 184 - 185 ، 191 .
( 3 ) . براى آگاهى دربارهء تنزل اقتصادى آذربايجان در سدهء هجدهم نك : رحمانى ، « بحران اجتماعى اقتصادى دولت صفوى در اواخر سدهء هفدهم ميلادى » ، مجلهء دنيا ، سال 11 ، ش 2 ، 1349 ، ص 61 - 67 .