كشاورزى آسيبديده از جنگهاى صفوى و عثمانى را احيا نمايد ، تجارت را كه در اثر كثرت ماليات تنزل كرده بود به پيشرفت برساند ، و در نهايت درآمد دولت را افزايش دهد . پس از معاهدهء صلح آماسيه ، اين تدبيرها به پيشرفت تجارت كشور به ويژه تبريز انجاميد . الساندرو تبريز را در ميان پنجاه و دو شهر ايران و آذربايجان بزرگترين شهر دانسته است . « 1 »
در اين دوره تاجران تبريزى به شهرهاى دور تر مىرفتند . خواجه على تاجر تبريزى بود كه به ونيز رفت و با سرمايهء بسيار در آنجا به تجارت مشغول شد . در سال 975 ق . ( 1568 - 1569 م . ) آرتور ادواردز در تبريز صد تيكه ( كارازى ) به يك تاجر گرجى فروخت . در همان زمان تاجرى انگليسى اموال بسيارى از تبريز خريد و به شماخى برد . دكت دو سال و نيم در تبريز به تجارت مشغول بود . او كالاهاى كشورهاى ديگر به ويژه انگليس را در آنجا مىفروخت و كالاهاى بسيارى از تبريز مىخريد . توماس بنيستر نيز كالاهاى فراوانى از تبريز خريد و جهت انتقال به انگليس آنها را به شماخى فرستاد .
در سال 987 ق . ( 1580 م . ) بيشتر اهالى تبريز به تجارت و صنعت مشغول بودند . در اين زمان ميان شهرهاى مسلمان شهرى چنين بزرگ ، آباد و پرجمعيت نبود . « 2 » در 962 ق . ( 1555 م . ) پايتخت كشور از تبريز به قزوين تغيير يافت . با اين حال تبريز به عنوان مركز مهم تجارت شرق جايگاهش را حفظ كرد . اروج بيگ بيات كه در 991 ق . ( 1584 - 1585 م . ) تبريز را ديد ، از اشتغال بيشتر اهالى تبريز به صنعت و تجارت ياد كرده است . او مىنويسد : تبريز در چنان جايى قرار گرفت كه راه شرق به سوريه از آنجا مىگذرد . اروپا به واسطهء اين راه با كشورهاى بسيارى داد و ستد مىكرد . « 3 »
وقوع جنگ ميان ارتش عثمانى و نيروهاى قزلباش بين سالهاى 992 - 993 ق . ( سپتامبر 1585 - 1586 م . ) موجب نابودى نيروهاى كار تبريز و ويرانى مغازهها و كشتزارها شد . راه تجارى ويران شده و رفت و آمد كاروانها متوقف گرديد . بناها ، بازارها ، و كاروانسراهاى تبريز از طرف ارتش عثمانى و قزلباشان خراب شد ، و مركز مهم تجارى مانند قيصريه در آتش سوخت .
باقى ماندهء اهالى به دستور سلطان محمد به قزوين كوچ داده شدند و طبقهء متوسط نيز به نواحى اطراف شهر كوچيدند . بنابر نوشتهء اسكندر منشى « شهرى به آن عظمت خالى شده بود » . « 4 »
هامش
( 1 ) . الساندرو ، ص 444 . الساندرو مىنويسد در اين زمان از هر كجاى كشور كاروان تجارى به تبريز وارد مىشد .
( 2 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 388 .
( 3 ) . دون ژوان ايرانى ، ص 215 - 217 .
( 4 ) . براى اطلاعات بيشتر نك : خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 395 ؛ دون ژوان ايرانى ، ص 238 ؛ مجدى ، زينت المجالس ، ص 386 - 388 ؛ نقاوة الاثار ، ص 204 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 317 ، 342 .