پس از آنكه تمغا به دستور شاه تهماسب لغو شد و ماليات بينچه جاى آن را گرفت ، اخذ مالياتى تحت عنوان « مال محترفه » از صنعتگران لغو گرديد . قاضى احمد قمى مىنويسد :
« شاه تهماسب مال اصناف و محترفهء اكثر بلاد را بخشيد . » « 1 » رونوشتى از فرمان شاه تهماسب مبنى بر معافيت صنعتگران از پرداخت ماليات ، بر ديوار مسجد جامع تبريز حك شد . اگرچه اين فرمان تاريخ ندارد ولى روشن است كه پس از لغو تمغا و تعيين بينچه به جاى آن صادر شده است . از فرمان چنين برمىآيد كه پيشتر نيز شاه تهماسب ماليات صنعتگران تبريز را كاهش داده بود . « 2 » براساس اين فرمان برخى مالياتها كه از صنعتگران مىگرفتند ( فهرست اين مالياتها به پيوست فرمان بود و متأسفانه تاكنون يافت نشده است ) ، دوباره بخشوده مىشد . در فرمان خواسته شده است كه مبلغ عمومى گفته شده را از جمع بينچه كسر كنند . « 3 »
ماليات تمغا كه از تاجران مىگرفتند ، پس از شاه تهماسب نيز يكبار بخشوده شده بود .
قسمت ديگر نيز در 972 ق . ( 1565 م . ) لغو گرديد . جالب است كه در اين فرمان مشخص مىشود كه ماليات تمغاى تبريز سالانه سه هزار و هشتصد و هفتاد و پنج تومان ( هشتصد دينار ) بوده است . « 4 » اگر نظر اسكندر منشى مبنى بر اينكه جمعا از قلمرو كشور مبلغ ده هزار تومان ماليات تمغا گرد آمده بود ، پذيرفته شود با اين حساب يك سوم كل ماليات تمغاى دولت صفوى از تبريز جمع شده است . همچنان كه حسن روملو ، قاضى احمد و شرفخان بيتليسى بيان مىكنند اگر تمغا را سى هزار تومان در نظر بگيريم ، باز هم قسمت زيادى از آن مربوط به تبريز بود . اين نيز نقش مهم تبريز را در تجارت داخلى و خارجى نشان مىدهد . قاضى احمد قمى اشاره مىكند فرمان شاه تهماسب تا زمان پايان نگارش خلاصة التواريخ در سال 1013 ق . ( 1605 م . ) معتبر بوده است . « 5 » احتمالا اين قانون تا اواسط سدهء هفدهم ميلادى برپا بود .
شاه تهماسب در بيست سال پايانى فرمانروايىاش كوشيد با انديشيدن تدابيرى مناسب
هامش
( 1 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 288B.
( 2 ) . در سال 1548 در آغاز حملهء سپاه عثمانى به تبريز ، شاه تهماسب اول دستور داد غلات موجود در راههاى منتهى به تبريز آتش زده شود . در عوض قول داد كه مردم را از ماليات سه سال آينده معاف كند . پيداست پس از آنكه سپاه عثمانى تبريز را ترك كرد ، شاه تهماسب به وعدهء خود عمل نمود .
« در عوض سه سالهء مال شما معاف خواهد شد . »
( 3 ) . دربارهء متن فرمان نك : عبد الحسين نوايى ، مجموعه اسناد و مكتوبات تاريخى ، ص 19 - 21 .
« من بعد از جمع بنيچه موضوع دانسته . » .
( 4 ) . براى متن فرمان نك : عبد العلى كارنگ ، آثار باستانى آذربايجان ، ج 1 ، ص 280 .
( 5 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 224A.