ارزنجان عازم آسياى صغير بودند ، در درگيرى با اميران عثمانى شكست خوردند و در بازگشت با سپاه تكللو پانزده هزار نفرى برخورد كردند . در ارزنجان فرماندهان تكللو بازرگانان را كشتند و اموالشان را غارت نمودند . وقتى اميران تكللو به تبريز آمدند ، به دستور شاه اسماعيل به قتل رسيدند . « 1 »
در 917 ق . ( 1512 م . ) سلطان سليم فرمانى داير بر مصادرهء اموال تاجران آذربايجانى و همچنين تبريزى صادر كرد . پس از اجراى اين فرمان ، از نقش ترانزيتى تبريز از شرق به غرب كاسته شد . « 2 » در نتيجه تجارت خارجى تا حد معينى تنزل يافت . جنگهاى صفوى - عثمانى ضربهء سنگينى بر تجارت تبريز وارد آورد . « 3 » راه تجارى هرمز نيز از رده خارج شد و مانع تجارت تبريز با جنوب ايران گشت .
در سال 963 ق . ( 1555 م . ) معاهدهء صلح ميان ايران و عثمانى بسته شد و در نتيجهء برقرارى امنيت ، تجارت خارجى دوباره رشد كرد . شاه تهماسب براى رهايى كشور از بحران اقتصادى تدبيرهايى انديشيد . در 963 ق . ( 555 م . ) شاه تهماسب اول قانوننامهاى مشتمل بر نود و شش ماده پيرامون تعيين مقدار ماليات ، مكلفيات و جريمهها و همچنين امور مربوط به جنگ و مالكيت صادر كرد . متن اين قانوننامه « 4 » بر سنگ حك شد و در برخى از شهرها همچون تبريز نصب گرديد . اين قانوننامه تا سال 1026 ق . ( 1617 م . ) معتبر بود و علاوه بر تعيين مقدار ماليات ، زمينه را براى پيشرفت اقتصادى فراهم كرد .
به نظر مىرسد ماليات تمغا يكى از موانع رشد تجارت بود . در سالهاى اوليهء فرمانروايى شاه تهماسب اول در تبريز ، هر تاجر كه داراى مغازهاى در بازار بود نسبت به كسب و كارش يك دوكات يا شش آسپرى ، و هر صنعتگر بنا به وضعيتش مبلغ معينى ماليات مىداد . علاوه بر اين از هر غيرمسلمانى كه مالى را براى فروش به تبريز مىآورد ، صدى ده ، و از مسلمانان صدى پنج حق گمرك مىگرفتند . از تاجرانى كه فقط از تبريز عبور مىكردند ، نسبت به مقدار و وزن كالاهايشان ، گمرك دريافت مىشد . از كالاهاى قيمتى گمرك بيشترى گرفته مىشد . از نوشتهء تاجر گمنام مشخص مىشود زمانى كه او در تبريز بود ، شخصى به نام قنبر على ماليات تبريز را به مقاطعه برداشت و هر سال از اين طريق شصت هزار دوكات سود برد . « 5 »
هامش
( 1 ) . خورشاه ، تاريخ ايلچى نظامشاه ، ورقهء 20B؛ احسن التواريخ ، ص 126 ؛ خلاصة التواريخ ، ورقهء 72 .
( 2 ) .Fahri Dalsar . Turk sanatiue ticaret tarihindan , Istambul universitesi iktisad fakultasi . Istambul. 132 - 130 .ceh. 1960
( 3 ) . الساندرو ، ص 446 .
( 4 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 203 - 204 .
( 5 ) . تاجر گمنام ، ص 386 - 387 .