آرپاچاى ، ايروان ، اوچكليسا ، قلعهء كاقيشقان ، روستاى قوماشور ، پل چوپان ، قلعهء حسن ، ارزروم .
در ميان شهرهاى اين راه يعنى تبريز - نخجوان پنج روز ، نخجوان - ايروان پنج روز ، ايروان - قارص نه روز ، ترابوزان - ارزروم پنج روز ، و استانبول - بورسا پنج روز راه بود .
راه تجارت تبريز - اصفهان بيست و چهار روزه بود . « 1 » در نزديك درياچهء اورميه كه يك روز با تبريز فاصله داشت ، راه به دو قسمت تقسيم مىشد : 1 . تبريز - قم - كاشان ( اين راه از سمت چپ درياچه مىگذشت . ) 2 . تبريز - اردبيل - قزوين - اصفهان ( اين راه از ساحل راست درياچه مىرفت . )
اين راه كاروانرو داراى مسيرهاى زير بود :
تبريز - اردبيل دو روز ، طارم هفت روز ، قزوين دو روز . ميان اردبيل و قزوين نه روز فاصله بود . « 2 » در روستايى به نام دوگه راه تبريز - قم - كاشان از راه تبريز - اردبيل - قزوين جدا مىشد .
راه تبريز - زنجان - سلطانيه به اصفهان مىرسيد . اين راه تجارى از تبريز به اورميه برمىگشت و از آنجا راهى زنجان و سلطانيه مىشد . اين راه از مسيرهاى زير مىگذشت :
تبريز - درياچهء اورميه يك روز ، روستاى قرهچمن دوازده تا سيزده ساعت ، روستاى تركمان يك روز ، شهر ميانه يك روز ، كاروانسراى جمالآباد دو ساعت تا قافلانكوه ، كاروانسراى سرچم دوازده ساعت ، كاروانسراى نيكپى - زنجان يك روز ، روستاى سلطانيه و كاروانسرا نصف روز ، ابهر - روستاى پارتن هفت ساعت « 3 » ، روستاى سگزاده يك روز ، كاروانسراى تاجوب هفت ساعت ، كاروانسراى كوشكرى سه ساعت ، كاروانسراى دانقه چهار ساعت ، روستاى دوكه تا قم سه روز ( كاروانسرا چهارليور ، كاروانسرا سهليور ) ، ساوه چهار ساعت ، كاروانسرا دو ساعت و نيم ، قم هفت تا هشت ساعت ، كاروانسرا چهار ساعت ، آب شيرين - كاشان شش ساعت « 4 » ، كاروانسرا نصف روز ، روستاى قهرود - اصفهان دو روز ؛ در اين مسافت دو روزه چهار كاروانسرا وجود داشت . « 5 »
در سدهء شانزدهم ميان ايران و عثمانى پنج جنگ رخ داد . اين جنگها ضربهء سنگينى بر تجارت هر دو كشور وارد كرد . در 917 ق . ( 1511 - 1512 م . ) پانصد تاجر تبريزى كه از راه
هامش
( 1 ) . تاورنيه ، ص 73 .
( 2 ) . آنجوللو به فاصلهء هفت روز راه ميان تبريز و قزوين اشاره مىكند . ( نك : آنجوللو ، ص 335 . )
( 3 ) . ميان زنجان و روستاى پارتن دو روز مسافت است .
( 4 ) . آنجوللو از مسافت بيست روزه ميان تبريز و كاشان خبر مىدهد . ( نك : آنجوللو ، ص 324 . )
( 5 ) . براى آگاهى دربارهء راههاى بازرگانى نك : تاورنيه ، ص 71 - 88 .