شاه تهماسب اول با هدف رونق تجارت و افزايش درآمد خزانه در سيزدهم شوال 972 ق .
( 1565 م . ) فرمانى مبنى بر لغو ماليات تمغا از كاروانهاى تجارى در راهها و شهرها صادر كرد . « 1 » مالياتى كه طبق اين فرمان لغو شد طبق گفتهء حسن روملو ، قاضى احمد قمى و شرفخان بيتليسى سى هزار تومان و از نظر اسكندر منشى ده هزار تومان بود . « 2 » براساس اين فرمان ، مالياتى كه در ضرابخانهها براى تبديل طلا و نقرهء تاجران به سكه از آنها گرفته مىشد ، لغو گرديد .
برخى پژوهشگران مانند پطروشفسكى ، افنديف و فرضعليف كه اخذ ماليات تمغا « 3 » را به صنعتگران و تاجران مرتبط دانستهاند ، لغو ماليات تمغا را به صنعتگران تعميم دادهاند . « 4 » در اصل اين فرمان مربوط به صنعتگران نبود و فقط شامل تاجران مىشد . از اين نظر اطلاعات خورشاه و اسكندر منشى در اينباره اهميت دارد . خورشاه مىنويسد : « شاه تهماسب تمغاى شوارع و بلدان و ساير مالياتها ( در تمام اراضى دولت صفوى به جز قندهار ) را لغو نمود كه نگهبان شهر يا راها ، گذرچيان مأموران مالياتى مسافرانى را كه از دور و نزديك به ممالك محروسه مىآيند به بهانهء تمغا و صادرات نيازارند و تعرضى نرسانند . » « 5 » اسكندر منشى مىنويسد : « در زمان شاهان گذشته از تاجران ، ثروتمندان و آمدوشدكنندگان هر سال ده هزار تومان به پول عراق بابت وجوه تمغاى شوارع اخذ مىشد . شاه تهماسب بر اساس خوابى كه ديده بود در سال 972 ق . ( 1565 م . ) تمغا را بر تجار و مترددين بخشيد . » « 6 »
جيووانى كه در سالهاى 993 - 994 ق . ( 1585 - 1586 م . ) در تبريز بود ، اشاره كرده است براى كالاهايى كه به اراضى دولت وارد يا خارج مىشوند ، ماليات يا گمرك مستقيمى وجود ندارد . درآمد دولت از ضرابخانهها ، زمين و از صنعتگران از جمله بافندگان پارچههاى ابريشمى و سلاحسازان و . . . به دست مىآيد .
هامش
( 1 ) . براى متن مربوط به تبريز همان فرمان نك : نادر ميرزا ، همان ، ص 108 - 109 ؛ عبد الحسين نوايى ، مجموعه اسناد و مكتوبات تاريخى ، ص 22 - 23 . عبد العلى كارنگ ، آثار باستانى آذربايجان ، ج 1 ، ص 281 - 278 .
( 2 ) . احسن التواريخ ، ص 248 ؛ خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 224A؛ شرفنامه ، ج 2 ، ص 220 ؛ تاريخ عالم آراى عباسى ، ج 1 ، ص 123 .
( 3 ) . براى آگاهى از ماليات تمغا نك :
. ( 4 ) . 224 .? . II IIeTpyIIIeBck ? ? . BoccTaH ? e peMecAeHH ? koB CC ? a , BbII , I , p O . A . Afamdief . Sh . K . Acgarova . gazi ahmad gomi va onun khulasato ja , arikh asari hagginda .. 46 - 38 .s. 3 .no. 1976 .Azarbaijan SSR khabarlari. ( 5 ) . خورشاه ، همان ، ورقهء 77A.
( 6 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 123 .