باغ و باغچه وجود داشت . در اين باغها همه نوع ميوه و انگور به دست مىآمد . در آنجا شصت نوع از شيرينترين و مرغوبترين انگورها به عمل مىآمد ؛ ملكى ، خرده ، رازقى ، تبرزد و كسكى از انواع مشهور آن بودند . در تبريز انگور تازه را در زمستان نيز مىشد نگه داشت . در بازار تبريز زردآلو ، انگور و هفت نوع شراب انگور به فروش مىرسيد . « 1 » تاورنيه مىنويسد در تبريز شراب ، عرق و ارزاق گران نيست . « 2 » در بازارها انواع مختلف شراب و سركه به فروش مىرسيد . تنباكو نيز در تجارت داخلى و خارجى تبريز نقش مهمى داشت . دولت هر ساله از تجارت تنباكو بيست هزار تومان درآمد داشت . « 3 »
به علت تقاضا براى ميوهء تازه و خشك ، باغدارى در تبريز رشد فراوان كرد . در 1080 ق .
( 1670 م . ) ميرزا محمد ابراهيم تبريزى مستوفى الممالك آذربايجان افرادى را به ايليس فرستاد تا چهار صد و پنجاه نهال گلابى و سيب را براى احداث باغ به تبريز بياورند . « 4 »
در تبريز از تجارت چهارپايان نيز درآمد زيادى كسب مىشد . تصادفى نبود كه در شهر ميدان اسب و بازار گاو نر و . . . وجود داشت . در سال 1101 ق . ( 1690 م . ) يك اسب در تبريز نود عباسى قيمت داشت ، اما در بازار ايتاليا بايد به سيصد عباسى خريدارى مىشد . « 5 » در بازارهاى تبريز اردك ، غاز و پرندگان شكارى به فروش مىرسيد . در ميدان صاحبآباد كشتارگاههاى بزرگى وجود داشت . تمامى گوسفند و گاوى كه در تبريز فروخته مىشد ، در آنجا ذبح مىگرديد . در تبريز بيشتر اهالى گوشت گوسفند مىخوردند . تقاضا براى گوشت گاو و گوساله كم بود . « 6 » شاردن مىنويسد در بازار تبريز انواع ارزاق فروخته مىشد . در بازار نان ، ميوه ، شراب و . . . فراوان بود .
در تبريز به نسبت شهرهاى ديگر قلمرو صفوى اين محصولات ارزان بود . « 7 » الكساندر درود فرانسوى كه در 1058 ق . ( 1648 م . ) تبريز را ديد ، مىنويسد : « در اين شهر همه چيز به قيمت ارزان فروخته مىشود . من شخصا ديدم كه با دادن يك سكهء نقره آن قدر نان خريديم كه يك
هامش
( 1 ) . همان ، ص 254 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 411 ؛ آدام اولئاريوس ، ص 756 . شاه تهماسب در سال 1538 داد و ستد شراب را ممنوع كرد و فرمانى در اينباره صادر نمود . ( نك : جنابادى ، روضة الصفويه ، ورقهء 300 . )
( 2 ) . تاورنيه ، ص 66 .
( 3 ) . همان ، ص 524 .
( 4 ) . زكريا ايليسى ، همان ، ص 76 .
( 5 ) . جمللى كاررى ، ص 22 .
( 6 ) . تاجر گمنام ، ص 384 .
( 7 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 409 - 411 .