شرايط براى سرازير شدن تاجران اروپايى از راه شماخى به تبريز فراهم گرديد . « 1 »
عواملى چون جنگهاى پىدرپى ايران و عثمانى ، دشمنى دولت عثمانى با اروپاييان ، كوشش شاهان صفوى براى اتحاد با برخى كشورهاى اروپايى ، رشد تجارت ميان ايران و روسيه در اواسط سدهء شانزدهم ميلادى ، ورود روسيه به تجارت با شرق و اروپا در سدهء هفدهم ميلادى ، ضرورت تأمين صنايع ابريشم خام و پنبه در روسيه ، علاقهء دولت صفوى به گسترش روابط تجارى با روسيه و در نهايت مساعد بودن راه ولگا - خزر ، موجب گسترش ارتباط تجارى دولتهاى غربى از راه روسيه با ايران و آذربايجان شد . « 2 »
در كشورهاى اروپايى نياز به مواد خام بهويژه ابريشم شروان فراوان بود . بدين جهت تبريز جايگاه مهم تجارى با اروپا پيدا كرد . تاجران تبريز با استفاده از راه ولگا - خزر تجارت با شورهاى اروپاى مركزى و غربى بهويژه انگليس را گسترش دادند . « 3 » علاوه بر راه اصفهان - قزوين - رشت - آستارا - لنكران - دربند - هشترخان راه ديگرى نيز از تبريز - دشت مغان - شماخى - شابران - نيازآباد - هشترخان براى ترانزيت كالا به روسيه وجود داشت . علاوه بر ابريشم خام و محصولات ابريشمى تبريز ، محصولات شماخى ، گنجه ، شكى و اردبيل در روسيه مشهور بود . در اين دوره تاجران تبريزى همراه با تاجران اصفهانى ، كالا به روسيه مىبردند . تبريز و شماخى مركز مهم تجارت ايران با روسيه بود . پارچههاى پنبهاى و ابريشمى ، پوست و چرم محصول تبريز به روسيه صادر مىشد . علاوه بر اين تجارت ابريشم خام در تبريز رشد فراوان كرد .
رشد روابط سياسى و اقتصادى ميان روسيه و ايران ، تأثير زيادى بر گسترش روابط تجارى گذاشت . « 4 » اين روابط در اواسط سدهء هفدهم ميلادى گستردهتر شد . در 1073 ق . ( 1663 م . ) چرنيوزوف از طرف روسيه به تبريز آمد تا اموال دولت را در آنجا بفروشد . در تبريز ماهوت انگليسى ، پوست سمور و . . . را به مبلغ صد و شصت و پنج هزار و هشتصد منات فروخت و در عوض به مقدار صد و دو هزار و شصت منات دارايى ، صوفيان و . . . خريد و به روسيه برد . « 5 »
تبريز در تجارت خارجى روسيه نقش مهمى ايفا كرد . تنها ذكر اين نمونه كفايت مىكند كه
هامش
( 1 ) .nji illarinda khazar tijarati ugrunda rusia - ingiltara ragabari va40F . M . Aliev . XVIII asrin. 86 - 69 .se. 1963 .azarbaijan . Azarbaijan tijaratina daiir materiallar . VI jild . Baku( 2 ) . نك : كوكانوا ، مقاله دربارهء تجارت ايران و روسيه ، مجلهء آكادمى علوم شوروى ، 1956 .
( 3 ) . رحمانى ، همان ، ص 148 .
( 4 ) . نك : نامهء رسمى شاه تهماسب به زبان آذربايجانى به ميخائيل فيوردويف تزار روسيه ، نسخهء موزهء بريتانيا ، ش 11028 / 7688 ، ورقهء 249 - 250 .
( 5 ) . كوكانوا ، همان ، ص 55 .