مىساختند . تاجر مىبايست بابت اقامت شبانه و براى هر بارى كه مىفروخت ، مبلغ معينى به كاروانسرادار مىپرداخت . در اين كاروانسراها صد تا سيصد نفر مىتوانستند شب اقامت كنند .
كاروانسراى شاه صفى « 1 » در تبريز براى اقامت صد نفر با حيواناتشان جا داشت . « 2 » شبها براى حراست از اموال موجود در كاروانسراها دستهء نگهبانان مسلح در اطراف كاروانسرا مستقر مىشد . « 3 »
بنابر اطلاعات در سال 1057 ق . ( 1647 م . ) در تبريز دويست كاروانسراى بزرگ و متوسط و هفتاد كاروانسراى كوچك ، و در 1080 ق . ( 1670 م . ) در اين شهر سيصد كاروانسرا وجود داشت . « 4 » شاردن مىنويسد اين كاروانسراها بدان حد بزرگ بودند كه سيصد نفر مىتوانستند در آنها اقامت كنند . « 5 » كاروانسراهاى زبيده ، جهانشاه ، عالم شاه ، اسماعيل ، پير بوداق ، و شاه عباس در تبريز مشهور بودند . « 6 » تعداد كاروانسراها ميزان رشد تجارت را نشان مىداد . تنها ذكر اين نكته كافى است كه در اصفهان كه در سال 1006 ق . ( 1598 م . ) پايتخت دولت صفوى بود ، در سال 1039 ق . ( 1630 م . ) فقط بيست و چهار كاروانسرا وجود داشت در حالى كه در سال 1080 ق .
( 1670 م . ) تبريز داراى سيصد كاروانسرا بود . « 7 » اين مسئله نشان مىدهد كه تبريز به نسبت اصفهان در مسئلهء تجارت داخلى و خارجى مركزيت داشت .
در نيمهء دوم سدهء هفدهم ميلادى علاوه بر حكمرانان صفوى ، اعيان نيز كاروانسراهايى ساختند . « 8 » ميرزا محمد ابراهيم تبريزى مستوفى الممالك آذربايجان در محلهء سنجران يك كاروانسرا ، برادرش ميرزا صادق چند كاروانسرا در تبريز ، و ميرزا طاهر پسر ميرزا ابراهيم نيز دو كاروانسرا نزديك ميدان اسب ساخت .
محصولات كشاورزى روستاهاى اطراف تبريز نيز نقش مهمى در تجارت داخلى تبريز داشت .
در اطراف تبريز پنبه ، گندم ، انگور و . . . فراوانى به دست مىآمد . اولياء چلبى از كاشت هفت نوع گندم و چند نوع مختلف پنبه در اطراف تبريز ياد مىكند . « 9 » در اطراف تبريز چهل و هفت هزار
هامش
( 1 ) . كاروانسراى شاه صفى در چهار منزلى تبريز قرار داشت .
( 2 ) . تاورنيه ، ص 73 .
( 3 ) . همان ، ص 112 - 115 .
( 4 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 251 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 404 .
( 5 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 404 .
( 6 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 251 .
( 7 ) . آدام اولئاريوس ، ص 890 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 404 .
( 8 ) . ظهيريه ، وقفنامه سى ، نك : عبد العلى كارنگ ، آثار باستانى آذربايجان ، ج 1 ، ص 375 ؛ جمللى كاررى ، ص 34 - 35 .
( 9 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 254 .