داشت . « 1 » مغازههاى بسيارى نيز وقف بودند . در زمانى كه تبريز در اشغال عثمانى قرار داشت ، در دژى كه بنا شده بود بازار بزرگى ساخته شد . تمامى مغازههاى اين بازار به اضافهء پنجاه و يك مغازه در بازار قماشفروشان ، سى و دو حجره در بازار چرخان و سه مغازهء ديگر در اختيار جعفر پاشا بود . او تمام اينها را وقف مسجد جامع كه ساخته بود ، كرد . « 2 » در اواسط سدهء هفدهم صد مغازهء كوچك در تبريز وقف مقبرهء شيخ صفى شد . « 3 »
عسسها از گذرچيان بازار بودند . هر روز هنگام غروب صداى كرنا ، سرنا و طبل به گوش مىرسيد . اين صدا خبر مىداد كه هنگام بستن مغازههاست . سپس گذرچيان شب ( عسسها ) وارد بازار مىشدند . ساعت يك و نيم نيمه شب ، طبال در كوچه و بازار مىگشت . پس از ساعات ممنوع هر كس كه بدون فانوس و چراغ در كوچه و بازار ديده مىشد ، توسط عسسها دستگير و زندانى مىگرديد . نزديك صبح طبال طبل مىنواخت و پايان ساعات ، ممنوع را اعلام مىكرد .
پس از آن ساعت ، گذرچيان ديگر مسئوليتى براى حراست از مغازهها نداشتند . « 4 » اين برنامه هر روز تكرار مىشد . تاورنيه از شنيده شدن صداى طبل و كرنا در صبح و شب خبر داده است . او مىنويسد آنان يعنى طبالان اشخاصى مزدبگير بودند . « 5 »
قيمتگذارى كالاها در بازار و نظارت بر قيمتها وظيفهء محتسب بود . او سه تا چهار معاون داشت . در اولين روز هر هفته جارچى قيمت كالاها را اعلام مىكرد . محتسب در طول هفته براى افزايش يا كاهش قيمت با معاونانش مشورت مىنمود . هر كس بالاتر از قيمت تعيين شده مىفروخت ، كيفر مىديد . « 6 »
در نتيجهء رشد تجارت ، كاروانسراهاى بسيارى در تبريز ساخته شد . برخى از اين كاروانسراها خاصه بودند ، يعنى به دستور شاه ساخته شدند . كاروانسراها معمولا در نزديك دروازهها يا در بازارهاى بزرگ قرار داشتند . در كاروانسراهاى دو طبقه و چهارگوش ، اتاقها يا حجرههاى كوچك بسيارى وجود داشت . در كاروانسراها براى حيوانات بارى و سوارى طويلههايى
هامش
( 1 ) . وقفنامهء ميرزا محمد ابراهيم وزير آذربايجان معروف به ظهير الدين ، نك : عبد العلى كارنگ ، آثار باستانى آذربايجان ، ج 1 ، ص 375 .
( 2 ) . جعفر پاشا ، وقفنامه سى ، نك : عبد العلى اديب برومند ، « وقفنامهء تاريخى مورخ 988 هجرى » ، مجلهء راهنماى كتاب ، مهر و دى 2535 ، ش 7 - 10 ، ص 699 ، 704 .
( 3 ) . آدام اولئاريوس ، ص 591 .
( 4 ) . جمللى كاررى ، ص 32 - 33 .
( 5 ) . تاورنيه ، ص 70 .
( 6 ) . همان ، ص 612 .