صفوى را ماليات تجارت تشكيل مىداد . آدام اولئاريوس مىنويسد ايرانيان ( از جمله آذربايجانيان ) از تجارت درآمد بالايى كسب مىكنند . « 1 »
7 . با در نظر گرفتن سود فراوان تجارت حتى طرفهاى درگير در اثناى جنگ ، براى رفتوآمد كاروانها امكان مىآفريدند . يكى از شرايط صلح سال 998 ق . ( 1590 م . ) اين بود كه در رودخانهء ارس كه خط مرزى ايران و عثمانى شناخته شد ، فقط تاجران اجازهء آمدوشد يافتند . « 2 » آدام اولئاريوس مىنويسد ميان دولتهاى صفوى و عثمانى چنين شرطى نهاده شده بود كه چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح كاروانها در رفت و آمد باشند . « 3 »
سلطان مراد عثمانى در نامهاى كه پيرامون تعيين خط مرزى در هجدهم مه 1639 م .
( 1048 ق . ) به شاه صفى نوشت ، به طور ويژه به رفت و آمد آزادانهء كاروانها اشاره كرد . اين تأكيد در معاهدهء صلح 1048 ق . ( 1639 م . ) نيز انعكاس يافت . « 4 »
بازرگانى داخلى
گسترش روابط پول - كالا به رونق فراوان بازرگانى داخلى منجر شد . در تبريز براى رواج بازرگانى كاروانسراهاى زيادى ساخته شده بود . در اين كاروانسراها تاجران هم شب را مىگذراندند و هم دادوستد مىكردند . در شهرها بازارهاى اختصاصى فراوانى وجود داشت .
بازار قيصريه كه توسط اوزون حسن بنا شده بود ، مركز مهم تجارت داخلى و خارجى به شمار مىرفت . قيصريه يكى از زيباترين بازارهاى مشرق زمين بود كه در آن كالاهاى گرانبها فروخته مىشد . « 5 » در سپتامبر 1585 م . ( 993 ق . ) ارتش عثمانى بازار قيصريه را آتش زد ، ولى بعدها به كمك اهالى اين بازار برپا شد . شاردن مىنويسد قيصريه زيباترين بازار تبريز است كه در آن اشياى قيمتى و جواهرات فروخته مىشود . قيصريه داراى مساحتى بزرگ و هشت گوشه بود . « 6 » شاردن عظمت بازار تبريز را چنين تصوير مىكند : « در تبريز بناهاى عالى و خانههاى مجلل نديدم . ولى در مقابل عالىترين بازار آسيا در اين شهر قرار داد . عظمت و وسعت اين بازارها ، طاقها و گنبدهاى زيبا ، آدمهايى كه در عرض روز به آنجا گرد مىآيند و اموال تجارى بسيار
هامش
( 1 ) . آدام اولئاريوس ، ص 792 .
( 2 ) . دون ژوان ايرانى ، ص 248 - 249 .
( 3 ) . آدام اولئاريوس ، ص 792 ؛ حيدروف ، همان ، ص 62 .
( 4 ) . خلد برين ، ص 126 .
( 5 ) . سرجان ملكم ، تاريخ ايران ، تهران ، 1302 ، ص 102 .
( 6 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 403 .