در دورهء اشغال تبريز توسط نيروهاى عثمانى ، بيشتر صنعتگران تبريز مجبور شدند به قزوين بروند و در آنجا به كار بپردازند . چون پايتخت كشور در 1006 ق . ( 1598 م . ) از قزوين به اصفهان انتقال يافت ، به دستور شاه عباس اول در سال 1020 ق . ( 1611 - 1612 م . ) صنعتگران بسيارى از آذربايجان و تبريز به اصفهان منتقل شدند . « 1 » در دورهء فرمانروايى نادر شاه ، صد بافندهء ماهر از تبريز به شماخى فرستاده شد . اين صنعتگران نقش مهمى در تبديل شماخى به مركز بافندگى ايفا كردند . « 2 » همچنين صنعتگران تبريزى نقش مهمى در رشد صنعت در سمرقند سدهء چهاردهم ميلادى ، استانبول ربع نخست سدهء شانزدهم ميلادى ، قزوين و اصفهان پايان سدهء شانزدهم ميلادى ، و شماخى ربع دوم سدهء هجدهم ميلادى داشتند .
پژوهشگران بر اين عقيدهاند كه در شهرهاى آن دورهء شرق نزديك از جمله آذربايجان ، تشكيلات صنعتگران وجود نداشت . « 3 » تاكنون مسئلهء مهم تشكيلات صنعتگران در شهرى مانند تبريز بررسى نشده است . فقط نووسلتسف و حيدروف نظراتى دربارهء تشكيلات صنعتگران شهرهاى آذربايجان به ويژه تبريز ارائه كردهاند . « 4 » هنوز هم پژوهشى دربارهء ساختار داخلى اين تشكيلات ، وظايف و نقش اين تشكيلات در حيات اقتصادى و اجتماعى اين شهر انجام نشده است . بىترديد اين مسئله نيز با كمبود دلايل و تضاد منابع اوليه با يكديگر ارتباط دارد . « 5 »
دربارهء وجود تشكيلات صنعتگران تبريز در هيچ منبعى اطلاعات دقيقى وجود ندارد . برخى پژوهشگران اصطلاح « اصناف » را به غلط معادل كلمهء «
Cekh
» در اروپا گرفتهاند . پطروشفسكى در اينباره توضيحاتى داده است . « 6 » نووسلتسف نيز براساس مطالب اسكندر منشى از وجود تشكيلات صنعتگران در تبريز خبر مىدهد . « 7 »
در سال 966 ق . ( 1558 - 1559 م . ) صنعتگران تبريزى صنعتشان را در مراسم استقبال از بايزيد نشان دادند . « 8 » مفهوم « صنعتكارى صناع » به معنى تشكيلات صنعتگران استفاده نمىشد .
حسن بيگ روملو نيز در ارتباط با همين حادثه اشاره مىكند كه « اصناف براى استقبال او به بيرون آمدند » . « 9 » قاضى احمد قمى نيز نوشته است : « بازار ، كدخدايان محله ، اصناف و اهل محترفه
هامش
( 1 ) . روضة الصفويه ، ورقهء 759 ، 761 .
( 2 ) . نووسلتسف ، همان ، ص 107 .
( 3 ) . نك : آثار اديگاروف ، گوردلفسكى ، عليف ، كوزنچوا ، مسخوا ، نووسلتسف ، حيدروف .
( 4 ) . نووسلتسف ، همان ، ص 35 - 46 .
( 5 ) . حيدروف ، همان ، ص 120 ، 122 - 123 .
( 6 ) .
( 7 ) . نووسلتسف ، همان ، ص 103 .
( 8 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 101 - 102 . صنعتگرىهاى صناع ، شيرينكارىهاى بازيگران .
( 9 ) . احسن التواريخ ، ص 410 .