صنعتگران تبريزى در كار ساخت آلات موسيقى تجربهء فراوان داشتند . در تبريز آلاتى چون تنبك ، نقاره ، نى ، ساز و طبل ساخته مىشد . « 1 » آلتى به نام تنبور را از درخت توت مىساختند . « 2 » در تبريز بازار مخصوص براى طبلسازان ( بازار استوان ) وجود داشت . « 3 »
در نيمهء اول و اواخر سدهء شانزدهم و ربع نخست سدهء هفدهم ميلادى در نتيجهء جنگهاى عثمانى - صفوى بسيارى از بناهاى شخصى و عمومى ويران شد ، از اينرو كارهاى ساختمانى در تبريز رشد فراوان كرد . « 4 » در شهرها علاوه بر منازل شخصى ، ساختمانهايى چون مسجد ، بازار ، راستهء بازار ، مدرسه ، كاروانسرا ، حمام و . . . ساخته مىشد . در كار ساختمان بنّا ، سنگتراش ، آهنگر ، نجار ، كاهگلچى ، كاشيچى ، حكاك و ديگر صنعتگران شركت داشتند .
همراه با رشد كشت انگور در تبريز و اطراف آن ، صنعت شرابسازى نيز پيشرفت كرد .
صنعتگرانى بودند كه از انگور شراب و عرق تهيه مىكردند . تاجر گمنام ونيزى كه در ربع نخست سدهء شانزدهم ميلادى تبريز را ديد ، مىنويسد كه در آنجا شراب سفيد و سرخ به فروش مىرسيد . « 5 » اولياء چلبى نيز آورده است از انگور موسكات هفت نوع شراب و از انگور مالكى شراب نابى ، كوكنارى ، گلنارى ، آبى شيلى ، سهلانى و شتايى به دست مىآمد . « 6 »
چنين مىتوان نتيجه گرفت كه در سدههاى شانزدهم و هفدهم ميلادى تبريز يكى از مهمترين مراكز صنعتى در شرق نزديك و ميانه بود . رشد صنعت در تبريز در ربعهاى اول و سوم سدهء شانزدهم و ربعهاى دوم و سوم سدهء هفدهم ميلادى به اوج خود رسيد . تنزل صنعت در تبريز ، با تبديل اين شهر به ميدان جنگ صفوى - عثمانى ، اشغال تبريز توسط نيروهاى عثمانى بين سالهاى 993 - 1011 ق . ( 1585 - 1603 م . ) و كوچ اجبارى صنعتگران به تركيه در 919 ق . ( 1514 م . ) ارتباط دارد . همانطور كه تيمور پس از اشغال شهر صنعتگران بسيارى را به سمرقند مهاجرت داد ، در 919 ق . ( 1514 م . ) نيز سلطان عثمانى هزار و هفتصد خانوادهء صنعتگر را به استانبول كوچاند . « 7 »
هامش
( 1 ) . حيدروف ، همان ، ص 101 .
( 2 ) . رافائل دومان ، ص 118 .
( 3 ) . روضات الجنان ، ج 1 ، ص 363 .
( 4 ) . براى آگاهى از بناهاى تبريز به بخش معمارى همين اثر مراجعه كنيد .
( 5 ) . تاجر گمنام ، ص 384 .
( 6 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 254 .
( 7 ) . حيدر چلبى در حملههاى نظامى سلطان سليم شركت داشت و وقايع روزانه را نوشته است . او تعداد صنعتگران تبريزى را كه به استانبول برده شدند ، هزار و هفتصد نفر و ابن كمال دو هزار نفر ذكر كردهاند . ( نك : شهاب الدين تكين داغ ، همان ، ص 73 . )