شد و به عنوان رئيس ضرابخانههاى كشور تعيين گرديد . محمد بيگ در دورهء فرمانروايى شاه عباس دوم ابتدا معير الممالك و سپس صدر اعظم شد . « 1 » در سال 914 ق . ( 1508 م . ) شاه اسماعيل به شيخ نجم زرگر لقب امير الامرا اعطا كرد . « 2 »
از زرگران مشهور تبريز در سدهء شانزدهم ميلادى مىتوان شيخ نجم ، ميرزا محمد امين ، ابو الخازن ، صبورى ، قارا بيگ ، اللّه وردى بيگ ، استاد ميرزا على ( در سدهء هفدهم ميلادى مىزيست ) ، پسرش ميرزا مقيم ، استاد مستعلى و زرگر بىمانند رشيدان را نام برد . « 3 »
در ضرابخانههاى تبريز از طلا ، نقره و مس سكه ضرب مىشد . در اين ضرابخانهها صنعتگرانى همچون ريختهگر ، آهنگر ، چرخكش ، نقرهبُر ، مسبُر و سكهبُر كار مىكردند . « 4 » در اواسط سدهء هفدهم ميلادى در نتيجهء رشد اقتصادى و تقاضا براى سكه ، كاروانسراى ميرزا طاهر در تبريز به ضرابخانه تبديل شد . هر تاجرى كه وارد شهر مىشد ، مىبايست نقرهء خود را به ضرابخانه تحويل مىداد و آن را به سكهاى با نقش شاهى تبديل مىكرد . تاجران بسيارى كه از تحويل نقره به ضرابخانه سر باز مىزدند ، جريمه مىشدند . « 5 »
رافائل دومان مىنويسد صنعتگران تبريز ساعتسازى را از فرانسويان آموختهاند . آنان نمىتوانستند ساعت بسازند و فقط آن را تعمير مىكردند . « 6 » نمىتوان با اين نظر هم رأى بود .
بدين سبب در سدهء شانزدهم ميلادى محمد حافظ اصفهانى رسالهاى دربارهء ساعت مكانيكى ، آسياب و ماشين روغنكشى نوشت . « 7 » از اين رساله پيداست كه در ايران و آذربايجان تكنيك ساعتسازى مكانيكى را مىشناختند .
انواع مختلف صنعتگرى
در نتيجهء افزايش تقاضا براى محصولات پوستى ، صنعت دباغى در تبريز رشد كرد . در تبريز
هامش
( 1 ) . ذيل تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 285 ؛ خلد برين ، ورقهء 151 ، 219 ؛ عباسنامه ، تهران ، 1329 ، ص 171 ؛ تاورنيه ، ص 511 .
( 2 ) . احسن التواريخ ، ص 107 .
( 3 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 216B؛ تاريخ عباسى ، ورقهء 234B؛ تذكرهء نصرآبادى ، ص 132 ، 388 ؛ هفت اقليم ، ج 3 ، ص 244 - 246 ؛ آتشكدهء آذر ، تهران ، 1337 ، ص 29 ؛ سخنوران آذربايجان ، ص 263 ، 297 .
( 4 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء تهران ، ورقهء 383 ؛ تذكرة الملوك ، ص 21 .
( 5 ) . تاورنيه ، ص 136 - 137 ؛ جمللى كاررى ، ص 35 ؛ آدام اولئاريوس ، ص 729 .
( 6 ) . رافائل دومان ، ص 207 .
( 7 ) . محمد حافظ اصفهانى ، سه رساله در اختراعات صنعتى ساعت ، آسيا ، دستگاه روغنكشى نتيجة الدوله ، به تصحيح تقى بينش ، تهران ، 1350 .