تا زمان فرمانروايى شاه عباس اول در شهرهاى مختلف آذربايجان به ويژه تبريز صنعتكاران زيادى در زمينهء ساخت تفنگ فعاليت مىكردند . شهر تبريز نقش مهمى در ساخت تفنگ داشت . احتمالا ساخت تفنگ از سدهء پانزدهم ميلادى آغاز شده بود . از ربع نخست سدهء شانزدهم ميلادى صنعت تفنگسازى به تدريج پيشرفت كرد و تكنولوژى آن نيز كاملتر شد . در نتيجهء جنگهاى مداوم صفوى - عثمانى كار تفنگسازى از نظر كميت نيز رشد كرد . در نيمهء دوم سدهء شانزدهم ميلادى در آذربايجان بهويژه تبريز ، كارخانههاى بزرگ « 1 » تأسيس شد .
حيدروف تبريز را بزرگترين مركز توليد تپانچه معرفى كرده است « 2 » ، ولى با بررسى منابع مكتوب به مسئلهء توليد تپانچه در سدههاى شانزدهم و هفدهم ميلادى در شهرهاى آذربايجان برنمىخوريم . اطلاعات موجود نشان مىدهد اين تپانچه به عنوان هديهاى قيمتى از طرف اروپاييان به شاهان و اعيان صفوى داده شده است . اهداى چهل قبضه تپانچه توسط آدام اولئاريوس به شاه صفوى در اصفهان و اهداى تپانچهء فلزى توسط يك ايلچى اروپايى به شاه صفى در منابع آمده است . « 3 » علاوه بر اين تاورنيه به هنگام اقامت در كرمان اشاره مىكند ، از آنجا كه ايرانيان به اشياى قيمتى خارجى بسيار علاقهمندند ، از من سلاحى آتشين خواستند به اين شرط كه من قيمت آن را تعيين كنم . روز بعد من به حاكم كرمان يك جفت تپانچه و ساعتى كوچك بخشيدم . « 4 » به نظر ما اگر تپانچه در داخل به صورت عمومى توليد مىشد هرگز خارجيان آن را به عنوان هديهاى گرانقيمت به شاهان و اعيان نمىدادند .
در سدهء چهاردهم ميلادى صنعت ساخت ديگهاى بزرگ در تبريز پيشرفت بسيار كرد .
عبد العزيز شرف الدين خواجه احمد ديگساز معروف تبريز براى مسجد ياسوى ديگى ساخت كه به اندازهء دو توپ وزن داشت . « 5 » در سدههاى شانزدهم و هفدهم ميلادى اين نوع از صنعت پيشرفت كرد . رافائل دومان اشاره مىكند كه در اين زمان براى حمامها ديگهاى بزرگ ساخته مىشد . او مىنويسد در تبريز ديگهايى مىساختند كه چهار و نيم پا ژرفى و دو انگشت ضخامت داشت . « 6 » استادان ريختهگر شمعدان مسى نيز مىساختند . آنان در ذوب فلز ، اكسيد فلز
هامش
( 1 ) . شاردن مىنويسد شاه سى و دو كارخانه داشت . در هر كارخانه صد و پنجاه نفر كارگر كار مىكردند . ( شاردن ، همان ، ج 7 ، ص 102 . ) به گمان قوى در قسمتى از اين كارخانه تفنگ توليد مىكردند .
( 2 ) . حيدروف ، همان ، ص 82 .
( 3 ) . آدام اولئاريوس ، همان ، ص 651 ، 653 .
( 4 ) . تاورنيه ، ص 113 .
( 5 ) . حيدروف ، همان ، ص 82 .
( 6 ) . رافائل دومان ، ص 201 - 203 .