آورد و در آنجا توپ ريخت . « 1 » علاوه بر اين تحت فرماندهى برخوردار بيگ در سال 1012 ق .
( 1604 م . ) دو توپ به نامهاى « فتح » و « نصرت » كه هر كدام گلولهاى سنگى به وزن چهل من پرتاب مىكردند ، و در سال 1018 ق . ( 1610 م . ) دو توپ بزرگ در دژ ، دو مدومه و يك بالميز ساخته شد . « 2 » بنا به اطلاعات جلال الدين محمد منجم يزدى ، در سال 1019 ق . ( 1611 م . ) در عرض چهل روز سه توپ بزرگ و يك بالميز ساخته شد . يكى از اين توپها گلولهء سنگى به وزن ده من ، ديگرى سى من و سومى بيست و هشت من پرتاب مىكرد . « 3 »
توپها طبق معمول نه از آهن بلكه از مس ساخته مىشد . « 4 » استادان تبريزى براى ساختن توپ با لولهء بلند از آهن با دشوارى مواجه بودند . بايد گفت كه صنعت توپسازى در آذربايجان از تكنولوژى اروپا پايينتر بود . در چهارم ژوئن 1608 م . ( 1016 ق . ) در اصفهان مراسم آتشبازى با شركت شاه عباس اول برگزار گرديد . در آنجا هفتصد توپ به نمايش گذاشته شد كه از عثمانيان و اروپاييان غنيمت گرفته بودند . به دستور شاه عباس اول متخصصان توپريزى در اصفهان گرد آمدند و اين توپها را بررسى كردند . متخصصان از آهنى بودن توپها در شگفت ماندند . بنا به نوشتهء منجم يزدى ، آنان راز ذوب آهن در لولههاى بلند را نمىدانستند . « 5 »
در منابع مختلف نام برخى استادان توپريزى مانند استاد شيخى توپچىباشى ، سليمان بيگ چاكرلو توپچىباشى ، مرتضى قلى بيگ توپچىباشى ، حيدر بيگ توپچىباشى ( پسر شيخى ) ، اسماعيل قليخان توپچىباشى و برخوردار بيگ توپچىباشى آمده است . نام توپريزان عادى نيز مانند محمود بيگ ، ابو تراب بيگ « 6 » و درويش بيگ ذكر شده است . « 7 »
افزايش تعداد كارخانههاى توپريزى در سدهء هفدهم ميلادى و نگارش يك كتاب « 8 » توسط
هامش
( 1 ) . همان ، ص 710 ، 714 .
( 2 ) . تاريخ عباسى ، ورقهء 207A؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 797 ، 799 .
( 3 ) . تاريخ عباسى ، ورقهء 320A.
( 4 ) . خانبابا بيانى ، « معرفى يك نسخهء خطى » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، ص 155 - 186 .
( 5 ) . تاريخ عباسى ، ورقهء 163A؛ تاورنيه ، ص 385 .
( 6 ) . حيدر بيگ انيس الدوله پسر توپچىباشى شيخى تبريزى و اين حيدر بيگ دو شخص جداگانه هستند .
( 7 ) . احسن التواريخ ، ص 212 ، 293 ، 369 ؛ شرفنامه ، ج 2 ، ص 210 ؛ افضل التواريخ ، ورقهء 107A، 320 ؛ خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 136 ، 182 ، 196 - 197 ، 342 ؛ روضة الصفويه ، ورقهء 71A؛ تاريخ عباسى ، ورقهء 207A؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 133 ، 228 ، 264 ، 317 - 319 ، ج 2 ، ص 645 ، 653 ، 681 ، 695 ، 710 ، 795 - 797 ، 1307 ؛ خلد برين ، ورقهء 84 ، 98 ، 102 ، 284 .
( 8 ) . اين اثر را خانبابا بيانى منتشر كرده است . ( نك : « معرفى يك نسخهء خطى » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى . )