بعد از درگذشت شاه اسماعيل اول يعنى در سال 935 ق . ( 1529 م . ) شاه تهماسب در آغاز حمله به خراسان ، سلاحهاى موجود در سپاه را بررسى كرد . مشخص شد كه تعدادى توپ با ارابه فرنگى ، صد عدد ضربزن و بادليج و پنج هزار تفنگ وجود داشت . « 1 »
گفتنى است كه در آغاز فرمانروايى شاه تهماسب ، دستههاى بزرگ تفنگچى و توپچى موجود بود . در همان سال استاد شيخى توپچىباشى تبريزى در جام توپ ريخته بود . « 2 » هنگامى كه قزلباشان در دامغان با نيروهاى زينش خان حاكم آنجا درگير شدند ، همان استاد به آنجا دعوت شد و چند توپ ساخت . فضلى اصفهانى مىنويسد همراه با تفنگچيان روملو اصفهانى ، شيخى توپچىباشى نيز توپ مىانداخت . « 3 »
وقتى كه براى نخستينبار در يك منبع تاريخى به نام استاد توپريز تبريزى برمىخوريم ، نمىتواند به اين معنا باشد كه پيش از او استاد توپريز ديگرى در تبريز نبوده است . شيخى هم توپچىباشى هم شيخ بود و اين نشان مىدهد كه صنعت توپريزى پيش از او در تبريز وجود داشته است . او اين صنعت را در تبريز فراگرفت و چنان مهارتى يافت كه براى توپچيان به عنوان رئيس تعيين شد و عنوان استادى گرفت . بىترديد او استادان و شاگردانى نيز داشت . پسر شيخى نيز توپچى ماهرى بود .
منابع خبر مىدهند كه در سال 958 ق . ( 1551 م . ) به هنگام حملهء شاه تهماسب اول به گرجستان و محاصرهء چندين قلعه ، حيدر بيگ امينى تبريز پسر استاد شيخى توپچىباشى به آنجا برده شد . حيدر بيگ در آنجا چندين توپ ريخت . « 4 »
صنعتگران تبريز نقش مهمى در صنعت توپريزى داشتند . توپچىباشيان رئيس كارگاههاى توپريزى تبريز بود و صنعتگران بسيارى پرورش داد . در سال 940 ق . ( 1533 - 1534 م . ) به هنگام حملهء سپاهيان عثمانى به آذربايجان ، سپاه قزلباش با توپ و تفنگ آتش گشود . « 5 » حسن بيگ روملو مىنويسد : « تفنگ خبر مرگ مىداد ، ضربزن دشمنكش نيز بدنها سوراخ مىكرد . » « 6 »
هامش
( 1 ) . قمى ، خلاصة التواريخ ، نسخهء اول ، ورقهء 88A - B91B - A.
( 2 ) . احسن التواريخ ، ص 216 .
( 3 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 36 .
( 4 ) . نك : متن فتحنامهاى كه شاه تهماسب به پسرش سلطان محمد ميرزا فرستاده است . در همين نوشته شاه تهماسب ، حيدر بيگ را « حيدر بيگ تبريزى انيس الدوله » ناميده است . ( افضل التواريخ ، ورقهء 153A. )
( 5 ) . احسن التواريخ ، ص 251 ؛ افضل التواريخ ، ورقهء 78A.
( 6 ) . احسن التواريخ ، ص 251 .