در سال 990 ق . ( 1582 م . ) هنگامى كه سپاه سلطان محمد خدابنده دژ تربت را محاصره كرد ، استاد مراد بيگ تبريزى توپچىباشى و برخوردار بيگ تبريزى پسر حيدر بيگ توپچىباشى « 1 » به آنجا برده شدند و از چهار هزار من مس توپهايى ساختند « 2 » كه دو هزار و هشتصد من وزن داشت و سنگهايى به وزن شصت تا هفتاد من را پرتاب مىكرد . « 3 » قاضى احمد قمى اين توپچىباشيان را « استادان نادر توپچى » مىنامد . در تبريز نيز استادان توپ مىريختند . در 993 ق . ( 1585 م . ) هنگامى كه سپاه قزلباشان دژى را كه عثمانيان ساخته بودند به محاصره درآوردند ، مراد بيگ توپچىباشى تبريزى در مدت دو ماه يك توپ ريخت . از آنجا كه هوا سرد بود و قالب نيز خشك نشده بود ، مس ذوب شده به اطراف پراكنده شد . هنگام توپريزى سلطان محمد نيز در آنجا بود .
سپس به برخوردار بيگ پسر حيدر بيگ امينى سفارش شد كه توپ بسازد . برخوردار بيگ در عرض چهل يا پنجاه روز توپى ساخت كه سنگهايى به وزن بيست و پنج من پرتاب مىكرد . « 4 »
در اواخر سدهء شانزدهم ميلادى تكنيك انتقال توپ از جايى به جاى ديگر تكميل شد . اين درست است كه توپها چرخ نداشتند ولى آنها به وسيلهء ارابهها يا وسايل ديگر منتقل مىشدند . در 993 ق . ( 1585 م . ) توپى را به نام « كلهقوش » كه سنگى پانزده منى را پرتاب مىكرد ، از دژ گوگرچينلى ( نزديك مراغه ) به تبريز آوردند . اين توپ در زمان شاه تهماسب اول در همان دژ ساخته شده بود . شرف خان بيتليسى مىنويسد توپى نيز به نام « شاهى » وجود داشت كه بيست گاو نر از كشيدن آن ناتوان بودند . « 5 »
در بيست و دوم مارس 1607 م . ( 1015 ق . ) به دستور شاه عباس اول چهار توپ از گنجه به شماخى برده شد . اين توپها را استادان تبريزى در گنجه ساخته بودند . اسكندر منشى مىنويسد توپها را از رود كور گذراندند و با ارابه به شماخى بردند . اين توپها كه سنگهاى
هامش
( 1 ) . بدين علت كه حيدر بيگ پسر استاد شيخى توپچىباشى تبريزى در كار توپريزى مهارت يافت ، شاه تهماسب به او لقب انيس يا انيس الدوله اعطا كرد . حيدر بيگ قربانى توطئههاى دربارى شد و در سال 1555 به دستور شاه تهماسب همراه با مسافر قاضى تبريزى دستگير و در دژ الموت زندانى گرديد و مدتى بعد به هلاكت رسيد .
( نك : خلاصة التواريخ ، نسخهء اول ، ورقهء 196 ، 197 ؛ شرف خان بيتليسى ، شرفنامه ، ج 2 ، ص 210 . )
( 2 ) . اين توپها عادتا نه گلولهء آهنى بلكه گلولهء سنگى شليك مىكردند . حتى در سدهء پانزدهم نيز در ونيز كه كشورى پيشرفته در اروپا بود ، توپها سنگ پرتاب مىكردند . سنگينى سنگها از پنج تا پنجاه من بود . ( نك : احسن التواريخ ، ص 39 . ) در آذربايجان گلولهء توپها در سدهء هفدهم از سنگ بود .
( 3 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء اول ، ورقهء 413B.
( 4 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء اول ، ورقهء 342B؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 318 - 319 .
( 5 ) . شرفنامه ، ج 2 ، ص 281 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 319 .