وزن گلولهها از سيزده اونس كمتر بود . سواران شمشير را از زين اسب مىآويختند و تفنگ را بر شانه مىانداختند . بنا به معلومات الساندرو در دولت صفوى كار توليد تفنگهاى آركبوز پيشرفت كرد چنان كه آركبوزهايى با اين كيفيت در هيچ كجا يافت نمىشد . « 1 »
در دورهء شاه اسماعيل اول تفنگ به صورت عمومى استفاده گرديد . در 906 ق . ( 1501 م . ) هنگامى كه سپاهيان شاه اسماعيل دژ باكو را محاصره كردند ، تفنگ داشتند . حتى در سپاه شاه اسماعيل دستهء تفنگچى وجود داشت . صدر الدين امينى مىنويسد آنان با تفنگ بر دشمن آتش سهمناك مىباريدند . « 2 » سپاه شاه اسماعيل در محاصرهء يزد با توپ و تفنگ آتش مىانداختند . نويسنده مىنگارد كه گلولهء تفنگها سينهء ساكنان يزد را سوراخ مىكرد و مىگذشت . « 3 »
در سالهاى اوليهء حكمرانى شاه تهماسب اول هنگام حمله به خراسان ، يك دسته تفنگچى شامل پنج هزار نفر در سپاه او بودند . در 958 ق . ( 1551 م . ) شاهقلى استاجلو با هزار تفنگچى از شكى به دژ كيش حملهور شد . « 4 » در 960 ق . ( 1553 م . ) شاه تهماسب اول در نامهاى رسمى به سلطان سليمان عثمانى به اين مسئله چنين اشاره مىكند : « بسيارى از قلعههاى تو را به نيروى تفنگ گرفتم . » « 5 » در 993 ق . ( 1585 م . ) سپاهى عبارت از بيست هزار تفنگچى و جنگجوى پياده قزلباش در تبريز گرد آمده بودند . « 6 » مسلما ممكن نبود اين همه تفنگ را از دولتهاى اروپايى گرفته باشند . اين تفنگها توسط صنعتگران آذربايجان به ويژه صنعتگران تبريز ساخته شده بود .
قطعا اين مسئله كه برادران شرلى نخستينبار توپ و تفنگ را به ايران آوردهاند ، كاملا اشتباه است . « 7 »
هامش
( 1 ) . الساندرو ، ص 448 - 449 .
. 136 .se. 1977 .Iagub mahmudof . Saiiahlar azarbijana galir . Baku( 2 ) . فتوحات شامى ، ورقهء 58B، 59B، 90A. « تفنگچيان . . . زير تفك شهبت شراره باران بر سر اعادى ريختند . »
( 3 ) . همان ، نك : حبيب السير ، ج 4 ، تهران ، 1333 ش ، ص 478 - 479 .
( 4 ) . قاضى احمد قمى مىنويسد گلولههاى تفنگ پشت سر هم بر آنان مىباريد . ( خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 88A، 91A، 175B.
( 5 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 196A.
( 6 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 388A. مؤلف در جايى ديگر سىهزار نفر تفنگچى پياده و كماندار ذكر كرده است . ( ورقهء 392A. )
( 7 ) . برخى پژوهشگران با استناد به داستان كوراوغلو اشاره مىكنند نخستينبار وى از تفنگ استفاده كرده است .
( نك : داستان كوراوغلو ، ص 320 . ) ولى با بررسى منابع تاريخى آشكار مىشود كه جلاليان از تفنگ استفاده مىكردند . بدين ترتيب كه در سال 1016 ق . از سيزده هزار و ششصد و پنج جلالى كه به ايران آمده بودند ، دههزار نفرشان تفنگچى پياده و سواره نظام بودند . ( نك : تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 775 . )