سى منى پرتاب مىكردند ، بر سپاه عثمانى در شماخى آتش ريختند . « 1 » در دورهء شاه صفى يعنى سال 1044 ق . ( 1635 م . ) نيز توپى به نام « يولداش » كه در خوى ساخته شده بود ، و چند توپ از اصفهان به ايروان برده شدند . مراد بيگ توپچىباشى و مرتضى قلى بيگ نيز براى توپريزى به ايروان رفتند . « 2 »
انتقال توپها از خوى و اصفهان به ايروان يا از گنجه به شماخى يا توپريزى استادان تبريزى در جاهاى مختلف نشان مىدهد كه صنعت توپريزى در آذربايجان بسيار پيشرفت كرده بود و بىترديد صنعتگران تبريز نقش مهمى در اين زمينه داشتند . اگرچه پايتخت ايران در دورهء شاه عباس به اصفهان انتقال داده شد ولى تبريز همچنان مركز صنعت توپريزى بود . در سال 1011 ق . ( 1603 م . ) هنگامى كه نيروهاى شاه عباس اول در دژ ايروان با نيروهاى عثمانى در نبرد بودند ، برخوردار بيگ توپچىباشى تبريزى در شهر ايروان يعنى 6 كيلومتر آن طرفتر به كار ريختن توپ مشغول بود . برخوردار بيگ در آنجا دو توپ ساخت كه هر كدام گلولهء سنگى به وزن سى من پرتاب مىكردند .
در اين زمان از تبريز به ايروان چند توپ و يك بالميز بزرگ نيز آورده شد . « 3 » صنعتگران ديگر همراه توپچىباشى وسايل لازم را از تبريز با خود مىبردند . در 1014 ق . ( 1606 م . ) به دستور شاه عباس اول كه عازم جنگ با عثمانيان در شماخى بود ، چند توپ ، وسايل توپسازى ، سرب و باروت از تبريز برده شد . در همان هنگام ابو تراب بيگ با وسايل دستيارانش عازم شماخى شد . « 4 » در آن سال برخوردار بيگ به دستور شاه عباس در دژ تبريز توپخانهء بزرگى تشكيل داد و به كار توپريزى در آنجا مشغول بود . « 5 »
دژ تبريز به يك كارخانهء توپريزى تبديل شده بود . در همين كارخانه با كار صنعتگران يراق دو ساله از جمله توپ ، تفنگ و باروت آماده گرديد . « 6 » برخى اوقات صنعتگران تبريزى در اين شهر قالب توپ مىساختند و قالب را به شهرهاى ديگر مىبردند و در آنجا توپ مىريختند . در ماه مه 1606 م . ( 1014 ق . ) برخوردار بيگ قالبهايى را كه در برگشاد آماده كرده بود به گنجه
هامش
( 1 ) . منجم يزدى ، تاريخ عباسى ، ورقهء 251A؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 733 ، 737 ، 746 .
( 2 ) . محمد يوسف قزوينى ، خلد برين ، ورقهء 98 ، 99 ، 102 .
( 3 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 2 ، ص 645 - 646 ، 652 ، 746 .
( 4 ) . همان ، ص 681 ، 695 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . همان .