آققويونلو در نبرد با حسنعلى قرهقويونلو دستور داد براى فلاخن انداختن سنگ جمعآورى كنند . با فلاخن مىتوانستند سنگ را تا مساحت دور پرتاب كنند . « 1 » اگرچه توپها نوع اروپايى نبود ولى سلاحهاى آتشين از مس و برنج وجود داشت كه گلولهء سنگى پرتاب مىكردند و كار توپ را انجام مىدادند . علاوه بر اين مسئله كمى پس از آنكه كاترينو زنو به تبريز رسيد ، اوزون حسن براى آمادگى جنگ با عثمانيان شخصى به نام حاجى محمد را به ونيز فرستاد و از حكومت آنجا توپ و سلاحهاى ديگر خواست . « 2 » در سال 879 ق . ( 1474 م . ) باربارو از ونيز شش توپ ، شش توپچى ، مقدار زيادى تفنگ فتيلهدار و جنگى ، صد تفنگچى ، مقدار زيادى گلوله و باروت و ديگر سلاحها را به ايران آورد ، ولى اين سلاحها به دست نيروهاى عثمانى افتاد . اوزون حسن در جنگ با عثمانيان شكست خورد و به تبريز بازگشت . « 3 »
از كتاب احسن التواريخ معلوم مىشود كه در چهاردهم ربيع الاول 883 ق . ( 1478 م . ) سلطان خليل در جنگ با سلطان يعقوب در خوى ، از توپ و تفنگ استفاده كرد . « 4 » به دستور سلطان يعقوب در ماردين گومباراندازى برنجى ساخته شد كه چهار دهانه داشت . « 5 » تاجر ونيزى گمنام از ديدن چگونگى تيراندازى اين سلاح به وجد آمده بود . « 6 »
در تاريخ ايران علت اصلى شكست شاه اسماعيل در جنگ چالدران در 919 ق . ( 1514 م . ) نبود توپ و تفنگ ذكر شده است . « 7 » ابو القاسم طاهرى دانشمند ايرانى با اين سخن موافق است . « 8 » حيدروف با اين نظر مخالفت كرده و اشاره نموده است كه توپ و تفنگ در زمان آققويونلوها و شيوخ صفوى استفاده مىشد . « 9 » او دلايلى متقن دربارهء استفاده از سلاحهاى آتشين در زمان
هامش
( 1 ) . تاريخ ديار بكريه ، ج 2 ، ص 464 .
( 2 ) . باربارو ، ص 48 ؛ كاترينوزنو ، ص 215 ، 236 ؛ آنجوللو ، ص 278 ؛ حسن جوادى ، « ايران از ديدهء ونيزيان » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، ش 6 ، 1325 ، ص 97 - 98 .
( 3 ) . تاجر گمنام ، ص 365 - 366 .
( 4 ) . احسن التواريخ ، تصحيح عبد الحسين نوايى ، ص 577 .
( 5 ) . تاجر گمنام ، ص 365 - 366 .
( 6 ) . همان .
( 7 ) . آذربايجان تاريخى ، ج 1 ، ص 249 .
( 8 ) . ابو القاسم طاهرى ، همان ، ص 166 - 167 .
( 9 ) . حيدروف ، همان ، ص 107 . خانبابا بيانى در كتاب تاريخ نظامى ايران در دورهء صفويه به استفاده از توپ و تفنگ در دورهء بايندريان اشاره مىنمايد . او اضافه مىنمايد كه حتى در نبرد شيخ حيدر با شروانشاه از توپ و تفنگ استفاده شد ولى اين سلاحها در دورهء صفويه از ميان رفت . اين مسئله با قطع رابطهء ديپلماتيك با ونيز ارتباط داشت . ( نك : همان ، ص 299 . )