كردند . « 1 » سپاه قزلباش نيز به سرعت به اين سلاح دست يافت . شاه تهماسب اول در نبرد سال 935 ق . ( 1528 - 1529 م . ) با ازبكان در جام توپ ، فرنگى و ضربزن را به كار برد . « 2 » پنج سال بعد سپاه شاه تهماسب اول در محاصرهء دژ وان از سلاح ضربزن استفاده كرد . « 3 »
از منابع معلوم مىشود كه اهالى تبريز در سال 1011 ق . ( 1603 م . ) به هنگام نبرد با عثمانيان ، سلاح ضرب را به كار بردهاند . « 4 »
يكى ديگر از انواع سلاحهاى آتشين بادليج است . اين سلاح كه بعدها بالميز ناميده شد در سدهء شانزدهم ميلادى در سپاه قزلباش وجود داشت . در سال 992 ق . ( 1584 م . ) به هنگام نبرد سپاهيان قزلباش با امير خان حاكم تبريز و بيگلر بيگى تبريز ، قزلباشان و مردم تبريز همراه با تفنگ و توپ از بادليج نيز استفاده كردند . « 5 » سپاهيان عثمانى كه در 993 ق . ( 1585 م . ) دژ تبريز را محاصره كرده بودند ، اين سلاح را داشتند . « 6 » سپاهيان قزلباش در سال 958 ق . ( 1551 م . ) قلعهء گلهسن گورهسن را در شكى محاصره كردند و از بادليج و فرنگى بهره بردند . « 7 »
از مطالبى كه ذكر شد ، مىتوان احتمال داد كه اوايل سدهء چهاردهم ميلادى انواع سلاحهاى آتشين وجود داشت . تعداد اين سلاحها در دورهء تيموريان و آققويونلوها افزايش يافت . اين نيز قبل از هر چيز با گسترش ارتباط با اروپا مرتبط بود . احتمالا اين سلاحها در تبريز ساخته مىشد . جالب توجه است كه پيش از ظهور كلماتى چون توپ و تفنگ كمانى مترادف وجود داشت . مثلا « كمان زنبور » به تفنگ گفته مىشد . « 8 » تفنگ را در عربى بندوق و در تركى ( آذربايجانى ) مسلق « 9 » مىناميدند كه به صورت ابتدايى وجود داشت . احتمالا « كمان رعد » به توپ گفته مىشد .
قاضى احمد قمى اشاره مىكند كه وى در جنگ شاه تهماسب اول با الوند ميرزا در 906 ق .
( 1501 م . ) در منطقهء شرور ، صداى تفنگ را شنيده است . او مىنويسد اين نخستين صداى
هامش
( 1 ) . تكملة الاخبار ، ورقهء 250A.
( 2 ) . احسن التواريخ ، تهران ، ص 214 ؛ خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 91A.
( 3 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 78 .
( 4 ) . روضة الصفويه ، ورقهء 744 .
( 5 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء اول ، ورقهء 370B.
( 6 ) . همان ، ورقهء 387B.
( 7 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 148B. ضرب سنگ فرنگى ، بادليج فرنگى .
( 8 ) . برهان قاطع ، ص 157 .
( 9 ) . همان .