استفاده از فلاخن سنگاندازى كردند و مانع نزديك شدن سپاه بغاى به ديوارهاى شهر شدند . « 1 » در سدهء شانزدهم ميلادى سپاه قزلباش از فلاخن استفاده كرد . در مه 1550 به هنگام وقوع جنگ ميان ارتش شاه تهماسب و سپاه ازبك ، قزلباش به وسيلهء فلاخن ، سر سلطانزادهء ازبك را زدند و متلاشى كردند . « 2 »
در منابع سدههاى چهاردهم و پانزدهم ميلادى اصطلاحات ضربزن و كمان رعد مترادف اصطلاح توپ به كار مىرفت . تيمور در سدهء چهاردهم ميلادى و جانشينانش در سدهء پانزدهم ميلادى از « كمان رعد » استفاده كردهاند . كمان رعد به توپ گفته مىشد . در نيمهء دوم سدهء پانزدهم ميلادى اين اصطلاح با توپ عوض شد ، ولى كلمهء ضربزن حتى در سدهء شانزدهم ميلادى نيز مترادف با توپ بود .
قسمت « رعد » در كلمهء كمان رعد ، از زبان عربى بود ، و در زبان آذربايجانى همان صاعقه يا غرش است . در سال 797 ق . ( 1394 - 1395 م . ) وقتى تيمور قلعهء اينيك را محاصره كرد ، به دستور او از سلاحهايى همچون عراده ، منجنيق ، رعد و تير چرخ استفاده شد . « 3 » ولى كمان رعد تا زمان به محاصره درآوردن دژ به كار رفت . « 4 » شاه تهماسب اول در نبرد با صارم كرد در كردستان و امير حسين كيا در ولايت رستمدار از كمان رعد بهره برد . « 5 » اين سلاح را استادان فلزريز مىساختند . « 6 »
تختش از انواع سلاحهاى آتشين ، به كمانى گفته مىشد كه گلولهاى بسيار كوچك داشت . « 7 » تيمور در محاصرهء قلعهء ماهانى از اين سلاح استفاده كرد . « 8 »
سلاحهاى آتشين ضربزن و فرنگى در سدههاى شانزدهم و هفدهم ميلادى استفاده مىشد .
سلاح آتشين ضربزن قادر به پرتاب گلولهء كوچكتر از ديگ بود . « 9 » اين سلاح هدف را بسيار سريع مىزد . سپاهيان عثمانى در جنگ چالدران در 919 ق . ( 1514 م . ) از اين سلاح استفاده
هامش
( 1 ) . محمد بن جرير طبرى ، تاريخ الرسل و الملوك ، ترجمهء ابو القاسم پاينده ، تهران ، 1354 ، ج 19 ، ص 6010 - 6011 .
( 2 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 143B.
( 3 ) . نظام الدين شامى ، ظفرنامه ، پراگ ، 1937 ، ص 155 ؛ بلينتسكى ، همان ، ص 24 .
( 4 ) . بلينتسكى ، همان ، ص 26 .
( 5 ) . فتوحات شاهى ، ورقهء 103B؛ حبيب السير ، ج 4 ، ص 476 .
( 6 ) . بلينتسكى ، همان ، 24 - 25 .
( 7 ) . برهان قاطع ، ص 152 .
( 8 ) . ظفرنامه ، ج 2 ، ص 101 .
( 9 ) . بلينتسكى ، همان ، ص 31 .