در سپاه اوزون حسن تعداد زيادى آهنگر ، زينساز و تيرساز وجود داشت . « 1 » در تبريز سازندگان لباس و سلاح جنگى زياد بودند . تصادفى نبود كه در 919 ق . ( 1514 م . ) سلطان سليم هزار و هفتصد خانوادهء صنعتگر را از تبريز به استانبول برد . بيشتر آنان استادان ساخت شمشير ، جبه ، تير و سپر بودند . « 2 »
از صنعتكاران مشهور تبريز در سدهء شانزدهم ميلادى مىتوان از حاجى محمد سپردوز ، درويش كمانگير ، بابا محمد كمانكش و حسن خان آهنگر نام برد . « 3 » در تبريز سازندگان سلاح سرد در يك راسته كار مىكردند . در تبريز « بازار سيافان » و « بازار كاردگران » وجود داشت . « 4 » محصول سلاحسازان علاوه بر تأمين نياز داخلى ، به كشورهاى خارجى نيز صادر مىشد .
اروج بيگ بيات مىنويسد نيزهاى كه با مهارت از پولاد نرم ساخته مىشد ، تيردان و لباس جنگى آنچنان فراوان بود كه حتى به مسكو نيز صادر مىگرديد . « 5 »
در تبريز همچنين سلاح آتشين ساخته مىشد . بلينتسكى اثر جالبى دربارهء زمان استحصال سلاحهاى آتشين در ايران و آسياى مركزى نوشته است . « 6 » ولاديمير مينورسكى و حيدروف نيز اطلاعاتى دربارهء استحصال اينگونه سلاحها در آذربايجان ارائه مىدهند . « 7 »
خدمت بلينتسكى از اين روست كه براى اولين بار به اين مسئله پرداخته و انواع مختلفى از سلاحهاى آتشين چون كشكنجير « 8 » ، كمان رعد ، تير چرخ ، ديگ ، تخش ، ضربزن ، توپ و تفنگ را مشخص كرده است . ولى بلينتسكى نتوانست دربارهء برخى از انواع سلاحهاى ياد شده اطلاعات درستى ارائه دهد . مثلا بلينتسكى اينگونه عنوان كرد كه اصطلاح « كشك انجير » از دو قسمت « كشك » و « انجير » به معناى « نفوذكننده در برج » است . « 9 » ولى در اصل كشك انجير همان منجنيق يا توپ است . اين اصطلاح از دو قسمت « كشك » يعنى برج يا جاى بلند و « انجير » به معناى سوراخكننده تشكيل شده است . « كشك انجير » به سوراخكنندهء قلعه يا برج ، و توپ بزرگ
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . 72se .. 1968 .C . f . shahabeddin takindag . Iavozun iran safari . Istanbul( 3 ) . روضات الجنان ، ج 2 ، ص 53 ، 167 ، 197 ، 200 .
( 4 ) . وقفنامهء ظهيريه . نك : عبد العلى كارنگ ، آثار باستانى آذربايجان ، ج 1 ، ص 375 .
( 5 ) . دون ژوان ايرانى ، ص 73 .
( 6 ) . اين اثر بلينتسكى در سال 1949 در مجلهء آكادمى علوم شوروى شمارهء 15 منتشر شده است .
( 7 ) .An abridged translation of fadlullah b . Ruzbihan KhunJis . Tarikhi. 1490 - 1478Persian in AD. 116 .p. 1957 .I alalm ara - yiAmini . By V . Minorsky . London( 8 ) . وصاف آن را به صورت كشك انجر نوشته است . ( نك : تاريخ وصاف ، ص 554 . )
( 9 ) . بلينتسكى ، همان ، ص 22 - 23 .