در مسجدهاى تبريز قالىهاى زيادى وجود داشت . زمانى كه شاه ايران يا شاه بيگانه به شهر مىآمد ، در طول راه قالى و قاليچه پهن مىكردند . در 965 ق . ( 1558 م . ) هنگامى كه بايزيد به تبريز آمد ، ميدان صاحبآباد با ظرفيت سى هزار نفر با فرشهاى رنگارنگ پوشيده شده بود . « 1 »
رنگرزى نيز در پيشرفت قاليبافى نقش مهمى داشت . تبريز يكى از مراكز مهم رنگرزى بود .
تاورنيه مىنويسد رنگرزان از رنگ قرمزى كه از گياهان سرخ رنگ گرفته مىشد ، استفاده مىكردند .
در سدهء هفدهم ميلادى تعداد كارگاههاى قاليبافى افزايش يافت و آلات كار تكميل شد ، ولى تكنيك كار پايين بود . در اين زمان از نيروهاى كار ارزان ، كنيزهاى اعيان و شاه و كودكان استفاده مىگرديد . در تبريز بافت قاليچه و پارچه به طور گسترده رواج داشت . تنها در سال 1111 ق . ( 1700 م . ) در تبريز ده هزار بند ابريشم مصرف شد . بندها چنان بزرگ بود كه يك شتر فقط مىتوانست چهار بند حمل كند . « 2 » در 1105 ق . ( 1694 م . ) تمام ابريشم گيلان به تبريز آورده شد . جمللى كاررى مىنويسد در اينجا نخ ابريشم تهيه مىشد . « 3 »
فلزكارى
صنعت فلزكارى در تبريز نيز همچون شهرهاى ديگر پيشرفت كرد . براساس اطلاعات جمللى كاررى ، استحصال مس در اقتصاد تبريز نقش مهمى داشت . « 4 » ميزان مس به دست آمده جوابگوى نياز داخلى نبود و از خارج مس به تبريز وارد مىشد . « 5 » در مرحلهء اول مس از شهرهاى ديگر آذربايجان آورده مىشد . در سدهء چهاردهم ميلادى حمد اللّه مستوفى قزوينى از وجود معدن مس در اجنان خبر مىدهد . « 6 » مس توليد داخل خيلى نرم نبود و صنعتكاران مس ژاپنى را ترجيح مىدادند . « 7 »
در 3 مايلى ( 18 كيلومترى ) تبريز معدن طلا وجود داشت . شاه عباس اول دستور داد تا كار استحصال طلا آغاز شود . چون مخارج اين كار بيشتر از درآمد آن بود ، كار متوقف شد . شاردن با اشاره به اين موضوع مىنويسد كه مقدار طلاى استخراج شده ، مخارج آن را تأمين نكرد ، از اينرو
هامش
( 1 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 102 .
( 2 ) . پل لوكا ، همان ، ص 271 .
( 3 ) . جمللى كاررى ، سفرنامه ، ص 21 ، 149 .
( 4 ) . همان ، ص 36 .
( 5 ) . حيدروف ، همان ، ص 77 .
( 6 ) . نزهة القلوب ، ص 102 .
( 7 ) . تاورنيه ، ص 364 .