خارجى در تبريز بافته شدهاند « 1 » كه آنها را مىتوان مربوط به پايان سدهء پانزدهم ميلادى دانست ، چرا كه رنگ و بافت آنها با قالى و قاليچههاى دورهء صفويه در تبريز متفاوت است .
افزايش تقاضا در بازار براى قالى و قاليچه در تبريز مانند شهرهاى ديگر موجب پيشرفت هنر قاليبافى شد . در اوايل سدهء شانزدهم ميلادى شمار كارگاههاى قالى در تبريز بسيار افزايش يافت . پيشرفت هنر قاليبافى در اين دوره ثابت مىكند كه تبريز از نظر قاليبافى صاحب تاريخ بود و در دورهء صفويان به تكامل رسيد . قالىهايى با نام « تبريز » ، « بخشايش » ، « قاراجا » و « قراوانى » از قالىهاى مشهور بافت تبريز بود . در شهرهاى آذربايجان قالىهاى تبريز به نام « قاليچههاى ترك » شهرت داشت . اين قالىها نه تنها در آذربايجان بلكه در شرق نزديك و ميانه زينتبخش مساجد و منازل اعيان بود .
يكى از زيباترين قالىهاى بافت تبريز كه شاه اثر اين هنر مىباشد ، قالى « شيخ صفى » است كه براى مسجد شيخ صفى در اردبيل بافته شد . در حال حاضر اين قالى در موزهء ويكتوريا - آلبرت لندن به عنوان يكى از با ارزشترين آثار نگهدارى مىشود . طول اين قالى 51 / 10 ، عرض آن 34 / 5 و مساحتش 12 / 56 متر است . در اين قالى كه به سال 945 ق . ( 1539 م . ) بافته شد ، سى و دو ميليون گره وجود دارد . از نوشتهء روى قالى پيداست كه مقصود كاشانى آن را بافته است . لطيف كريموف هنرشناس معتقد است بيتى كه از ديوان حافظ بر قالى نقش بسته ( بندهء آستانه عمل مقصود كاشانى فى سنهء 946 ) مربوط به نام بافنده نيست .
به نظر اين پژوهشگر اين قالى محصول كار بافندگان تبريز بود و مقصود كاشانى آن را در سال 946 ق . رفو نموده و به عنوان تعميركار نام خود را بافته و به مقبرهء شيخ صفى وقف كرده است . « 2 » بسيارى از كارشناسان دنيا معتقدند كه اين قالى در تبريز بافته شده است ، زيرا تركيب پشم قالى بافت آن را در تبريز ثابت مىكند . از سوى ديگر از گرههاى آن نيز پيداست كه بافت تبريز است . در بافت اين قالى هنرمندان بسيارى نقش داشتهاند . اين نيز نشان مىدهد كه در كارگاههاى قاليبافى تبريز ، هنرمندانى با تخصصهاى مختلف كار مىكردند . « 3 »
قالى « شيخ صفى » در 1310 ق . ( 1893 م . ) توسط شركت رنگلر در تبريز خريدارى شد . پس از مدتى شركتى ديگر به نام وينسون رابينسون آن را خريد و به شركت ويكتوريا - آلبرت
هامش
( 1 ) . كريستين ويلسون ، تاريخ صنايع ايران ، ترجمهء عبد اللّه فريار ، تهران ، 1317 ، ص 210 .
( 2 ) . على سامى ، « بافندگى و بافتهاى ايرانى » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، 1349 ، ش 4 ، ص 45 - 46 .
. 22 - 21 .se. 1 .no. 1972 .K . Aliev . Azerbaijan khalchalari dunia mozeilarinda . Madani marif ishi( 3 ) . منصور ورزى دانشمند ايرانى به بافته شدن اين قالى در ايران اشاره مىكند . ( نك : منصور ورزى ، هنر و صنعت قالى در ايران ، تهران ، 1350 ، ص 61 . )