شرايطى فضل اللّه نعيمى فرزند ابو محمد در تبريز به نشر عقايد جديد پرداخت .
حروفيگرى نيروهاى ضد اربابى را متحد مىكرد و بىترديد نقش مهمى در مبارزه عليه اشغالگران خارجى داشت . خواه در دورهء فرمانروايى ميرانشاه خواه پس از آن ، ابعاد مبارزه در تبريز شدت گرفت . اين مسئله با ستم تيموريان و افزايش مالياتها ارتباط داشت . در سال 801 ق . ( 1398 - 1399 م . ) فقيران تبريز با استفاده از حضور ميرانشاه در جنگ بغداد ، دست به شورش زدند . در منابع آن دوره اطلاعات درستى دربارهء نيروهاى محرك شورش وجود ندارد ، ولى روند شورش تبريز نشان مىدهد كه شورش بر ضد تيموريان به مبارزه عليه اعيان تبديل شد . خبر شورش تبريز در بغداد به ميرانشاه رسيد . چون هدف اساسى او جنگ با سلطان احمد بود ، در ابتدا اعتنايى به موضوع نكرد . ايلچيان دوباره بازگشته و خبر گسترش شورش تبريز را به وى دادند . ميرانشاه فورا راهى تبريز شد . ميرانشاه چون به تبريز رسيد ، شورش را سركوب و بسيارى از شورشيان را كشت . نظام الدين شامى ضمن بحث از اين حادثه مىنويسد : « افراد بىگناه بسيارى در اين ماجرا كشته شدند . ميرانشاه چون هوس خونريزى داشت چنان كارهاى غيرعادى كرد كه دوست و دشمن همه از او دور شدند . » « 1 » اين شورش تقريبا چهار سال پس از قتل فضل اللّه نعيمى اتفاق افتاد . بىترديد حروفيان در اين شورش نقش اساسى داشتند .
آنچنانكه معلوم است ميرانشاه به دستور تيمور از تبريز فراخوانده شد و عمر ميرزا جانشين او گرديد . در سال 807 ق . ( 1405 م . ) عمر ميرزا دستور داد نايبش بيان قوچين و شيخ خسروشاهى به تبريز بروند . آنان در عرض دو روز از اهالى دويست تومان پول نقد طلب كردند .
طبقهء فقيران شهر در اعتراض به اين خواسته دوباره وادار به خروج از شهر شدند . « 2 » در همان سال خواجه پير على از مردم تبريز صدهزار دينار طلب كرد . مردم برآشفتند ، او را كشتند و ادارهء شهر را به دست گرفتند . « 3 » شورشيان راههاى ورود و خروج شهر را تصرف كردند . آنان دروازههاى شهر را بستند و مأموران عمر ميرزا « 4 » را به شهر راه ندادند . خواجه غياث الدين و عبد الحى قزوينى رهبرى مدافعان شهر را بر عهده داشتند .
هامش
( 1 ) . نظام الدين شامى ، ظفرنامه ، پراگ ، 1956 ، ص 148 - 149 ، 151 .
( 2 ) . مطلع السعدين ، ص 30 ؛ روضة الصفاء ، ج 5 ، ص 515 .
( 3 ) . رعايا اتفاق نموده خواجه پير على را كه حكم صد هزار دينار آورده بود كشتند و مداخل و مخارج شهر را مضبوط ساختند . ( مطلع السعدين ، ورقهء 267 ؛ روضة الصفاء ، ج 5 ، ص 557 . )
( 4 ) . شيخ خسروشاهى در دوران حكمرانى عمر ميرزا بن ميرانشاه وزير وى بود . ابو بكر ميرزا خزانهء برادرش عمر ميرزا را در سلطانيه چپاول نمود . شيخ خسروشاهى در عوض اين خزانهء غارت شده ، ماليات سنگينى بر تبريزيان بست .
( نك : خواند مير ، دستور الوزراء ، تهران ، ص 343 . )