( 1386 م . ) تيمور تبريز را اشغال كرد . او پس از چپاول شهر ، صنعتكاران بسيارى را به سمرقند برد . در همهء نقاط آذربايجان مبارزهء سختى با تيموريان در گرفته بود .
طريقتى كه نخستينبار توسط فضل اللّه نعيمى به وجود آمده بود « 1 » ، نخست در تبريز و سپس در ديگر شهرها عليه نظام ارباب - رعيتى به ايدئولوژى تبديل شد . فضل اللّه نعيمى كه از خانوادهاى صنعتگر بود ، رهبرى اين طريقت را بر عهده داشت . « 2 » او موفق شد در جاهاى مختلف كشور ، تشكيلات حروفى برپا كند و پيروانى همچون نسيمى ، ابو الحسن ، على العلاء و . . . را گرد آورد .
تفكر حروفى نخستينبار در سال 775 ق . ( 1374 م . ) در تبريز رواج يافت . طرفداران اين تفكر مىكوشيدند مبارزهء ضد اربابى را گسترش دهند و مردم را در اين مبارزه وارد كنند .
فضل اللّه نعيمى دو اثر به نامهاى جاويداننامه و فرصتنامه را نگاشت . او در دوم سپتامبر 1394 م . ( 796 ق . ) به دستور ميرانشاه به قتل رسيد . « 3 » از كتاب فرصتنامه معلوم مىشود كه حروفيگرى نخست در تبريز منتشر شد . در كتاب گفته مىشود : « در تبريز هر كه از اوليا ره مىجست از فضل شاه مىپرسيد . . . معناى تبريز را نيكو بدان تا بر اسرار نهان آگاه گردى . ذات حق در تبريز ظهور كرد . از 32 نور عيان شد . » « 4 » فضل تبريز را نوع ديگر معنا كرد : « پيشى جستن از معاصرانش در فضل . » على العلاء در كتاب كرسىنامه به رواج اوليهء حروفيگرى در تبريز اشاره مىكند و مىنويسد : « كرد در تبريز ذات خود بيان . » « 5 » در حاشيهء كرسىنامه آمده است كه فضل اللّه نعيمى در سال 775 ق . ( 1374 م . ) تعليماتش را از محلهء ولى دوله تبريز آغاز كرد . در مرامنامهء حروفيگرى دشمنى عجيبى با ساختار موجود وجود داشت . حروفيگرى مشربى بسيار نزديك به سربداران بود .
در نيمهء دوم سدهء چهاردهم ميلادى جنگهاى بىامان خانخانى با يكديگر ، تسلط توختاميش و سپس تيمور بر تبريز ، سنگينى بار جنگها بر دوش مردم و افزونى مالياتها موجب افزايش نفرت مردم از خانها و اشغالگران خارجى شد و تعارضات اجتماعى گسترش يافت . براى اين گسترش و كشاندن مردم به اين مبارزه لازم بود كه ايدئولوژىاى وجود داشته باشد . در چنين
هامش
( 1 ) . براى آگاهى از فضل اللّه نعيمى و نهضت او نك : قليزاده ، كتاب دربارهء نهضت حروفيه ، باكو ، 1970 ، ص 89 - 149 .
( 2 ) . اينكه اين طريقت نخست در تبريز پديد آمده ، در هيچ منبع تاريخىاى منعكس نشده است .
( 3 ) .abolfazl rahimof . Naiiminin oldurulmasi barada nasiminin madde tarikhi . Azrabaijan SSR EA. 92 - 90 .s. 1mom. 1975 .maruzalari( 4 ) . در اينجا 32 حرف الفباى عربى در نظر گرفته شده است .
( 5 ) . نك : محمد جواد مشكور ، « فتنهء حروفيه در تبريز » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، سال 4 ، ش 4 ، مهر و آبان 1348 ، ص 139 ؛ صادق كيا ، واژهنامهء گرگانى ، تهران ، 1330 ، ص 289 .