قرهيوسف نه تنها بر مقدار ماليات افزود ، بلكه به صورت غيرمعمول دستور داد تا در تبريز سپاهيان پياده گرد آورند . « 1 » علاوه بر اين او ماليات جديدى به نام « رسم محدث » برقرار كرد . « 2 » در دورهء فرمانروايى اسكندر ، ستم از حد گذشت . چون اسكندر بر آذربايجان چيره شد ، ستم بيداد كرد . « 3 »
عبد الرزاق سمرقندى نوشته است كه در دورهء فرمانروايى جهانشاه ( 1436 - 1467 م . ) تبريز آباد شد و با مردم به عدالت رفتار كردند . « 4 » ابو بكر تهرانى ، جهانشاه را حاكمى مستبد ناميده است . نوشتهء ابو بكر تهرانى به حقيقت نزديكتر است . اين ادعا را حركتهاى مردمى گسترده در زمان جهانشاه ثابت مىكند . از سوى ديگر مبارزات ضداعيانى حروفيان در اين دوره نيز ادعاى ما را به اثبات مىرساند .
برخى پژوهشگران با آوردن نمونههايى از استثمار جهانشاه او را حروفى دانستهاند و به ايدئولوژى ضداربابى منسوب كردهاند . « 5 » بايد گفت كه ادعاى حروفى بودن جهانشاه به علت تمايلات حروفى در اشعارش درست نيست . اگر جهانشاه واقعا عقايد ضداعيانى داشت ، در سال 845 - 846 ق . ( 1442 - 1443 م . ) دستور اعدام گروهى از حروفيان را در تبريز صادر نمىكرد .
در اصل شورشهايى كه در زير لواى حروفيان در تبريز به وقوع پيوست ، به تخريب پايههاى اصول ادارهء اربابى پرداخت . شورشهاى زمان ميرانشاه و جهانشاه در تبريز نمونهاى از اين موارد است .
بدون توجه به اعدام نمايندگان حروفيان توسط جهانشاه در تبريز « 6 » ، اين طريقت نقش مهمى
هامش
( 1 ) . مطلع السعدين ، ورقهء 336 ، لاهور ، ص 409 .
( 2 ) . همان ، ورقهء 333 ، 337 ، لاهور ، ص 393 ، 415 . بعضى از عراق عجم و ممالك آذربايجان از جور و طغيان امير قرايوسف ويران ، و رعايا از ظلم و بيداد در فرياد و فغان بودند .
( 3 ) . همان ، ورقهء 372 .
( 4 ) . مطلع السعدين ، ورقهء 491 ؛ تاريخ ديار بكريه ، ص 414 .
( 5 ) . قليزاده اينگونه بيان مىكند كه جهانشاه پيروان طريقتهاى مختلف را به دوستى و صلح فرامىخواند . او مىنويسد : « حقيقى [ تخلص جهانشاه ] نخستين شاهى است كه داراى عقايد ضد فئودالى بود . حتى خادمان دينى با تكفير او ، پير بوداق را به مقابله با او علم كردند . ( نك : قليزاده ، همان ، ص 205 . ) پطروشفسكى به درستى اشاره مىكند كه سياست تمركزگرايى نظامى جهانشاه ، نارضايتى اعيان عشاير را باعث شده بود . از اينرو با استفاده از عقايد شيعى وى ، جهانشاه را به على اللهى بودن متهم كردند . نك :
( 6 ) . در دورهء حاكميت جهانشاه قرة العين دختر فضل اللّه و شخص ديگرى به نام يوسف به نشر عقايد حروفيه در تبريز پرداختند . بيشتر اهالى محلات سرخاب و چرنداب اين عقيده را پذيرفتند . حركت بزرگى آغاز شد . قرة العين ،