رشيد الدين وصيت كرده بود كه به غلامزادگان معمارى ، زرگرى ، مقنىگرى ، باغبانى ، نقاشى ، خطاطى و . . . بياموزند . غلامزاده تا حد امكان مىبايست به پيشهء پدر مشغول مىشد . « 1 » رشيد الدين در مسئلهء ياد دادن پيشه به غلامزادگان اصلا به سرنوشت آنها علاقهمند نبود ، برعكس او در پى آن بود كه تعداد غلامان صنعتگر افزايش يافته و درآمدش از كار آنان افزون گردد . وضعيت غلامان صنعتگر از وضعيت صنعتگران آزاد بدتر بود . آنان در تبريز و ربع رشيدى به صورت روزمزد كار مىكردند . غلام تمام محصولش را به صاحبكار مىداد و در مقابل مقدارى جزئى نان يا پشم مىگرفت . اين مزد حتى لباس آنها را تأمين نمىكرد ، از اينرو رشيد الدين ساليانه به آنان لباس مىداد . « 2 »
در ربع رشيدى غلامان بسيارى بودند كه كشاورزى مىكردند . تنها در باغ فتحآباد پانصد مرد و پانصد زن ، و در باغ رشيدآباد دويست نفر ( صد مرد و صد زن ) كار مىكردند . « 3 »
علاوه بر اين رشيد الدين در اطراف ربع رشيدى حصار كشيد و در آنجا پنج روستا ساخت . در هر روستا بيست زن و بيست مرد كار مىكردند . « 4 » پطروشفسكى به درستى اشاره مىكند كه غلامان شاغل در باغ فتحآباد « مزارع » ناميده مىشدند . از آنجا كه كار غلامان براى صاحبكاران به صرفه نبود ، آنان اين غلامان را به كارگران ارثى تبديل كردند غلامان خانه و زندگى داشتند . « 5 » آنان بايد متأهل مىبودند . رشيد الدين مىتوانست آنها را بدون زمين نيز بفروشد . حال آنكه نمىتوانست با رعيت مزدبگير چنين كارى بكند . غلامان خود باغ و حيوان و آلات كشاورزى نداشتند ، و اين چيزها را صاحب غلام مىداد . همانطور كه دربارهء صنعتكاران غلام نيز گفته شد ، مزد غلامان كشاورز حتى لباس آنها را تأمين نمىكرد ، از اينرو صاحب غلام به آنان لباس مىداد . « 6 »
در مكاتبات رشيدى اطلاعات لازم دربارهء مسائل اقتصادى ، اجتماعى و معيشتى غلامان وجود ندارد ، ولى اطلاعاتى در اين خصوص در وقفنامهء ربع رشيدى مشاهده مىشود . در وقفنامه آورده شده كه او همواره چهارصد و چهل غلام داشت كه اگر پدر يا مادر مىمرد ، يكى از پسران
هامش
( 1 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، ص 191 .
( 2 ) . مكتوبات ، ص 194 - 195 .
( 3 ) . همان .
( 4 ) . همان ، ص 53 .
( 5 ) . نك : پطروشفسكى ، دربارهء ربع رشيدى ، مسكو ، 1960 .
( 6 ) . همان ، ص 5 - 6 ؛ نك : عليزاده ، مقاله دربارهء ايلخانيان ، 1946 ، ش 5 ، ص 16 - 17 ، مسكو ، 1971 ، ص 379 - 380 .