چنين توضيح مىدهد :
چهاريك از ماليات ديوانى ، وقف غازان خان و شهر يزد ، هشت تومان براى جامع التواريخ ، سه در يك ماليات تبريز و بغداد . اينها علاوه بر رشوه و خدمتى بود كه از رعايا و عمال مىگرفت . « 1 »
رشيد الدين براى غلامانى كه از صبح تا شام در مزارع او در ربع رشيدى كار مىكردند ، فقط نانى براى سير كردن شكم و سالانه يك دست لباس زيرورو مىداد . تاج الدين عليشاه كه خود پيشتر به تجارت جواهرات و سنگهاى قيمتى اشتغال داشت ، ملاك بزرگى بود . او كارخانهء بافندگى بسيارى در تبريز ، سلطانيه ، شام و بغداد ، و بازار و كاروانسراى بسيارى در تبريز و سلطانيه ساخته بود . فقط صد تومان « 2 » سالانه از املاكش در سلطانيه و در سال 740 ق .
( 1340 م . ) مبلغ پانزده تومان از ماليات تبريز و حومهء آن دريافت مىكرد . رشيد الدين و تاج الدين با ساختن مسجد ، تمام املاكشان را وقف مىكردند و بدين ترتيب از ماليات رهايى مىيافتند .
علاوه بر اين رشيد الدين از روستاييان و صنعتگرانى كه در املاكش كار مىكردند ، ماليات مىستاند . در يك كلام او دولتى در درون دولت بود . ماليات ديوانى يا ماليات شهرهايى كه به وسيلهء تمغا و قپچور معين مىگرديد ، به التزامچيان داده مىشد .
مىتوان گفت كه ديرزمانى تبريز به التزامچيان واگذار شده بود ، و آنان نيز از راه ماليات و مكلفيات اهالى را مىچاپيدند . زمينداران بزرگ قسمتى معين از مالياتى را كه مىگرفتند به ديوان داده و بقيه را براى خود برمىداشتند . التزامچيان طى فرمانى از طرف حكمرانان برگزيده مىشدند . اين منصب آنچنان اهميت داشت كه بعضى وقتها تمغاچى شهر وظيفهء حاكم شهر را نيز بر عهده داشت . امير على تمغاچى در زمان حاكميت ارغون خان وظيفهء والى تبريز را نيز ايفا مىكرد . او پس از پنج سال واليگرى ، قربانى كشمكشهاى دربارى شد و در 687 ق .
( 1289 م . ) به قتل رسيد . « 3 »
چون امير على درگذشت ، مهذب الدوله ابو منصور پسر عموى سعد الدوله صاحب ديوان به حكومت تبريز گمارده شد . « 4 » در 690 ق . ( 1292 م . ) چون صدر الدين زنجانى به صدارت رسيد و
هامش
( 1 ) . تاريخ اولجايتو ، ص 196 - 197 .
( 2 ) . همان ، ص 47 ، 122 ؛ عباس اقبال آشتيانى ، تاريخ مغول ، تهران ، 1341 ، ص 38 - 302 .
( 3 ) . جامع التواريخ ، ج 3 ، ص 202 ، 211 - 212 .
( 4 ) . همان ، ص 241 .