و ذيل گفتار أبو الحسن عليه السّلام ، كه فرمود : « إنّ اللّه لا يشبهه شيء » ميگويد :
« علم خدا بأشياء ، عين قدرت او بر أشياء است . و علم و قدرت ، عين إرادهء او است . و جمعا عين حيات او ، و آنها - كلّا - موجود بوجود ذاتاند . » « 1 »
و در ضمن گفتار إمام صادق عليه السّلام كه فرمود : « المشيّة محدثة » إظهار ميدارد :
« و آنچه دانستنش واجب مينمايد ، اينست كه ؛ از صفات ، شامل صفات : ذات و فعل و إضافه است ، مانند علم ، كه از علم حقتعالى ! آنچنان علمى است كه ؛ عين ذات او است [ مانند علم إجمالىاش ] و از آن ، علمى است كه ؛ عين فعل او است ، [ مانند علم تفصيلى بهوّيت أشيائى كه نزدش موجوداند ! ] و ديگرى إضافهء إشراقيّه ، علمى است بذوات أشياء . . . »
بعد از توضيحاتى ميگويد :
« إرادهء خدا و مشيّتش ممكن است بر وجهى إتّخاذ شود و إعتبار گردد كه ؛ از صفات ذات و فعل - جميعا - باشد [ در قديم ، قديم باشد و در حادث ، حادث ] مانند علم إجمالى و تفصيلى . و إرادههاى فعل ، تفاصيل إرادهء ذاتى و إجمالى باشد . و شايد ؛ آنچه كه در اين حديث و أحاديث ديگر ، بيان شده كه مشيّت ، حادث است و إراده از صفات فعل ، بحسب مرتبهء تفصيلى آن باشد ، كه در آيات قرآن ، مذكور است . يا به جهت اينست كه ؛ فهم عامّهء مردم به آن برسد ، چنان كه به آن إشاره كرديم » « 2 »
ملا عبد اللّه زنوزى ، كه از علما و حكماى بزرگ شيعه در قرن سيزده هجرى است ، در كتاب خود [ لمعات إلهيّه ] ميگويد :
« إراده را مطلقا از صفات فعل شمردن ، مخالف برهان محكم البنيان است ! . و بعد از اين ، محقّق خواهد شد كه ؛ إرادهء واجب الوجود بالذّات ، عين ذات است . و اين معنى ، منافات ندارد با آنكه در اين حديث و ساير أخبار ، وارد است كه ؛ إراده ، حادث و زايد بر ذات خداوند أحد است . زيرا كه ؛ محقّق خواهد شد كه ؛ إراده را مثل علم ، مراتب و درجات است . و آنچه در أخبار و آثار ، حكم بحدوث و زيادتى آن فرمودهاند ، مرتبهء ثانيه است نه مرتبهء أولى . نمىبينى كه در أخبار از إرادهء حادثه ، به إحداث تعبير فرمودهاند . » « 3 »
آنگاه ميگويد :
« إراده ، بمعنى ؛ إحداث در مرتبهء إيجاد ، بلكه ؛ عين مرتبهء إيجاد است . و به آن ، ماهيّات أشياء ، موجود ميشوند . . . » « 4 »
بعد از بياناتى ميگويد :
همهء دلايل قدرت أزليّه ، دلالت ميكنند بر تحقيق إرادهء أزليّه ، چنان كه در نزد تأمّل ظاهر و واضح است ، متأمّل و متفطّن باش ! و بدانكه هرگاه نه چنين باشد و مشيّت و إرادهء خداوند أحد ، بإرادهء حادثه و مشيّت زايد ، منحصر باشد ، لازم ميآيد كه ؛ إيجاد مشيّت و إحداث إراده ، نه از روى مشيّت و إراده باشد . و اين معنى ، لازم دارد كه ؛ إيجاد إراده و مشيّت ، بقدرت و إختيار نباشد ! زيرا كه ؛ حقّ معنى قدرت [ إن شاء فعل و إن لم يشأ لم
هامش
( 1 ) - شرح أصول كافى : 273
( 2 ) - شرح أصول كافى : 281
( 3 و 4 ) - لمعات إلهيّه : 235 و 236