« سپس ؛ ما را فرمان داد ، براى اينكه ؛ طاعتمانرا بيازمايد . و نهيمان كرد ، تا شكر و سپاسمانرا بيازمايد ! .
آنگاه ؛ از طريق أمرش تخلّف كرديم ! و بر پشت مركب نهيش سوار شديم . » « 1 »
در [ إرادهء حتم إيجادى ! ] كه تخلّف و سرپيچى ، در آن تصوّر نشود - [ مأموربه ] با إرادهء حق ، هماهنگ است ! و إرادهء حق ، با او ، موافق ! - ( اين إراده ) به أفعاليكه ؛ از خود حق نيست [ مانند : طاعت و گناه بندگان ] تعلّق نميگيرد . بلكه ؛ تمام أفعال بندگان با [ إرادهء تشريع ] است . و گرنه ؛ لازمهاش جبر و از بين رفتن تكليف است .
آرى ! إرادهء تكوينى حتميش ، يقينا ! به أحكام - مانند : أمر و نهى و رخصت - تعلّق ميگيرد ، و حكمش مطابق إرادهء او ، واقع مىشود و تأثير مىكند ! و تخلّف ناپذير است .
و گفتار خداى تعالى ! ( در آيهء زير ) إشاره به اين معنى است :
« و اگر ؛ پروردگارت ميخواست ، آنها كه در زميناند ( بىچون و چرا ! ) همهشان [ يكسره ! ] إيمان ميآوردند ، آيا ، تو - با اينحال ! - بمردم ، إجبار ميكنى كه ؛ مؤمن شوند ! ؟ » « 2 »
يعنى : خدا ، با [ إرادهء تشريع ] ، خواست كه از روى ميل و رغبت و إيثار ، فرمان ببرند ، نه از روى إجبار و إكراه ! . و گرنه - بىشك ! - جميعا ، إيمان ميآوردند . چون ؛ در آنجا تخلّف و سرپيچى ، قابل تصوّر نيست ! آنگاه ؛ خدا ، براى پيامبرش روشن نمود كه ؛ من ، در إكراه و واداركردن ، تواناتر از توام ! ولى ؛ إكراهى در دين نيست !
[ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ]
و همچنين ؛ گفتار خدا ( در آيات زير ) به اين واقعيّت ، إشاره مىكند :
« و اگر ؛ پروردگار تو ميخواست ، آن را بجا نميآوردند . » « 3 »
« و اگر ميخواست ، همهء شما را هدايت ميكرد . » « 4 »
« و اگر خدا ميخواست ، أفراد پس از آنها - بعد از آنكه ؛ دلائل واضح ، برايشان آمد - با يكديگر ، جنگ نميكردند . ولى ؛ إختلاف كردند ! درنتيجه ؛ از آنها ، أفرادى إيمان آوردند ! و از آنها ، أفرادى كافر شدند . » « 5 »
« و اگر بخواهيم ، براى آنها ، از آسمان ، آيهاى - تدريجا - نازل كنيم ! كه پيوسته ؛ در مقابلش [ با گردنى خاضع ، ] فروتن باشند . » « 6 »
و تحقيقا ! خدا ، در كتاب عزيزش واضح و روشن نموده است كه او ، شرك ( و دوگانگى ) را نخواست .
و كسانى كه آن را بوى نسبت دادند ، ( حقيقت را ) تكذيب كردند . خدا فرمود :
« آنها كه مشرك شدند ، خواهند گفت :
اگر خدا ميخواست ، ما و پدرانمان مشرك نميشديم ! و از چيزى حرام نميكرديم ! » « 7 »
هامش
( 1 ) - صحيفهء سجّاديّه ، دعاى أوّل .
( 2 ) -« وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ . »يونس ، آيهء 99
( 3 ) -« وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ »أنعام ، آيه 112
( 4 ) -« وَ لَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ »نحل ، آيه 9
( 5 ) -« وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَ لكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ »بقره ، آيه 253
( 6 ) -« إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ . »شعراء ، آيه 4
( 7 ) -« سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ »أنعام ، آيه 148