قيامت براى آنهاست .
و ما بينهما باطلا ، معنايش اين است كه ما آفريدهء بيهودهاى نيافريديم كه بدون هدف درستى يا بدون حكمت كاملى باشد ، يا مقصود اين است كه خلق مبطل و بيهوده كنندهاى كه داراى صفت باطل باشد ، نيافريديم ، يا اين است كه كلمهء « باطلى » به جاى « عبث » قرار داده شده چنان كه كلمهء هنيئا را به جاى مصدر قرار دادهاند و « باطلا » صفت است ، يعنى ما آسمان و زمين را آنچه را ميان آنهاست ، براى بيهوده بودن نيافريديم ، بلكه براى حق و درستى آشكارى آفريديم و آن اين است كه انسانها را آفريديم و به آنها خرد و نيروى تشخيص عطا كرديم و با تعيين تكليف منافع بزرگى به آنها ارائه داديم و براى كارهاى آنها پاداش آماده ساختيم .
ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا
؛ كلمهء « ذلك » اشاره به باطل بودن آفرينش آسمان و زمين است . و كلمهء « ظن » به معناى مظنون است ، يعنى بيهوده بودن خلق آسمان و زمين كه بىحكمت و بىهدف صحيح باشد ، گمان و مظنون كافران است و چون انكار كافران نسبت به بحث و برانگيختن ، باعث مىشود كه آفرينش را عبث بدانند ، خدا آنها را در موقعيتى قرار مىدهد كه گويا به چنين چيزى گمان دارند ، زيرا اين پاداش و كيفر است كه باعث مىشود تا آفرينش جهان داراى حكمت باشد و كسى كه پاداش را انكار كند ، حكمت آفرينش را انكار كرده است و كسى كه حكمت آفرينش جهان را انكار كند . آشكار است كه حق و منزلت خدا را نشناخته است .
أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا . . .
؛ حرف « ام » منقطعه است و استفهام آن استفهام انكارى است و مقصود اين است كه اگر پاداش و كيفر كارها را باطل كنيم هر آينه افراد نيك و بد و نيكوكار و بدكار پيش خداوند مساوى و برابرند و كسى كه آنها را برابر و مساوى بداند حكيم نيست .
لِيَدَّبَّرُوا
؛ اين عبارت را « لتدبروا » به صورت مخاطب ، نيز خواندهاند و معناى تدبر در آيات ، اين است كه در آنها تفكر و دقت نمايند و از پند و اندرزهاى آنها پند