ندارد ولى وجه اوّل بهتر است ، چون ظاهر همان است .
قالَ كَذلِكَ
؛ [ آن گاه كه شخص نابينا در روز قيامت به خداوند اعتراض مىكند در جوابش گفته مىشود ] تو هم در دنيا چنين كردى و اين اشاره ، با جملهء بعد بيان شده كه فرمود : نشانههاى روشن و واضح ما به سوى تو آمده و تو با چشم بصيرت به آن نينديشيدى و آنها را ترك و نديده گرفتى ، ما نيز تو را امروز به همان نابينايىات وا مىگذاريم و پردهاى را كه خود در دنيا به چشمهايت نهاده بودى بر نمىداريم .
وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى
؛ خداوند پس از آن كه او را به دو كيفر : سختى معيشت در دنيا و نابينايى در آخرت تهديد كرده ، آيات تهديد را با اين جمله به پايان رسانده است . مىفرمايد : كه همانا كيفر آخرت سختتر و جاودانهتر است . گويى خداوند از اين جمله چنين اراده كرده كه نابينايى در محشر هرگز از بين نمىرود و از تنگى معيشت دنيوى كه از بين رفتنى است ، سختتر است و مىتوان گفت مقصود اين است : رها كردن ما او را به حالت كورى ( در قيامت ) از رها كردن او آيات ما را در دنيا ، دشوارتر و پايدارتر است
« أَ فَلَمْ يَهْدِ »
؛ فاعل اين فعل ، جملهء بعد از آن مىباشد و مراد آن است كه آيا اين مضمون و معنا آنان را هدايت نكرد چنان كه در معناى
وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ
؛ گفتهاند : و تركنا عليه هذا الكلام ؛ « ما در ميان آيندگان براى نوح ، اين سخن را كه : درود باد بر نوح در جهانيان ، باقى گذارديم » ( صافّات / 76 و 77 ) « 1 » .
جايز است كه مراد از ضمير ( غايب ) در « أ فلم يهد » ، خدا ، يا رسول باشد ، به دليل اين كه با نون هم خوانده شده است ، يعنى « أ فلم نهد » و مراد از متكلّم مع الغير خدا و
هامش
( 1 ) - منظور اين كه در هر دو مورد ، از جملهء بعد از فعل ؛ مضمون و معنايش اراده شده و مقصود تشابه اعرابى نيست زيرا در آيهء مورد بحث جملهء بعد از فعل« أَ فَلَمْ يَهْدِ »فاعل و در محل رفع است امّا در سورهء صافّات ، جملهء« سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ »مفعول و در محلّ نصب و به فعل تركنا مىباشد . املاء ما منّ به الرّحمن ، ج 2 ، ص 206 .