افتادند . متّصف ساختن ضلال به بعيد از باب مجاز است ، زيرا دورى حقيقى براى گمراه است نه براى گمراهى ، چون اوست كه از طريقهء حق دور مىشود . اين تعبير مثل قول عربهاست كه مىگويند : جد جده . ( كوشش او ، كوشش و تلاش را به عمل نسبت داده در حالى كه عامل مىكوشد ) .
إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ
؛ هر پيامبرى را با لغت قوم خودش فرستاديم ، تا آنچه را مردم به آن دعوت مىشوند بفهمند .
فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ
؛ و خداوند هر كه را بخواهد گمراه و هر كه را بخواهد هدايت مىكند . مقصود از « اضلال » خداوند اين است كه شخص را به خودش وامىگذارد و الطافش را از او باز مىدارد و مراد از هدايت كردن ، توفيق و لطف او است و خداوند كسى را گمراه نمىكند مگر اين كه بداند هرگز ايمان نمىآورد ، و هدايت نمىكند مگر كسى را كه بداند ايمان مىآورد ، پس آنچه در اين آيه است كنايه از كفر و ايمان است ، مثل :
فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ
؛ « پس بعضى از شما كافر شديد و بعضى ايمان آورديد » ( تغابن / 2 ) .
[ سوره إبراهيم ( 14 ) : آيات 5 تا 8 ]
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ( 5 ) وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ ( 6 ) وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ ( 7 ) وَ قالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ ( 8 )