وسوسه در خلقت در همه كس هست حتى انبيا ، ظاهراً مقصود شك و تحير قسم دوم است .
به هرحال از اينكه در دين ، شيطان و وسوسه يك امر عمومى شناخته شده و اينكه هيچ كس از شر او مصون نيست ، مىرساند كه نبايد شك افراد را به حساب خبث طينت آنها گذاشت و نبايد افراد را با صرف شك ملامت كرد و تحقير نمود .
10 . آيا آدم شكاك در حال شك موظف به اعمال شرعيه هست يا بايد كوشش كند اول از خود رفع شك كند و بعد به اعمال نماز و روزه و حج بپردازد ؟ ظاهر اين است كه مادامى كه شخص به صورت انكار ظاهر نكرده و در حال طلب است ، عملش قبول است .
آيا قطعاً آدم شاك اگر مجاهد باشد و شكش شك تنبل نباشد ، بالاخره درى از يقين به رويش باز خواهد شد يا نه ؟ البته باز خواهد شد . خلاف نظام عالم است كه تشنگى باشد و آب نباشد . * ( والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا . ) * 11 . آنچه در آيات و روايات به عنوان ذم تقليد وارد شده تلويحاً دعوت به شك در گفتار بزرگان است و سلب اعتماد به گفتهء آنها از آن جهت كه گفتهء آنهاست مىباشد و در حقيقت دعوت به شجاعت عقلى و تذكر به حق انتقاد و اعتراض و تشكيك است براى همه كس ، يعنى حق تشكيك براى همه محفوظ است .
12 . منشأ شك و ترديد دو چيز است . گاهى مسئلهء مورد شك به صورت صحيح و كاملى مطرح است ولى دلايل كافى براى اثبات مسئله وجود ندارد ، مثل اينكه الان اين مسئله براى بشر مطرح است كه آيا جاندارى در كرهء مريخ يا ساير كرات وجود دارد يا وجود ندارد ؟ اين مسئله به صورت صحيح و كاملى مطرح است و ترديد بشر از اين جهت است كه هنوز دلايل كافى در دست نيست . و همچنين راجع به متناهى بودن فضا اختلاف است و علت اين است كه دلايل مدعيان تناهى براى منكرين كافى نيست . ولى گاهى علت شك يا انكار اين است كه خود مسئله به صورت صحيح و كاملى مطرح
يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 80
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٨٠