تقليدى خيلى ساده است ، حتى احتياج به سواد و قدرت خواندن هم ندارد ، پس معناى * ( طلب العلم فريضة على كل مسلم ) * علم به معناى سواد و عالم شدن به علمى از علوم در دنيا نيست ، بلكه فقط به معناى ياد گرفتن موارد ابتلا از مسائل و مطالب مربوط به ساير فريضه هاست از قبيل نماز و روزه و حج و خمس و زكات و به اصطلاح وجوب نفسى تهيّوئى دارد . پس فريضهء علم به فرض نفسى تهيّوئى تفسير شد ، نه فرض نفسى مستقل .
ولى آيا وقت آن نرسيده است كه ما بدانيم كه - گرچه در غير علم توحيد - فريضهء علم فريضهء مقدسى است ولى اختصاص ندارد به اينكه مقدمهء ياد گرفتن احكام شرعى باشد ( 1 ) . اين فريضه ، تنها عنوان مقدمهء ساير فرايض را ندارد . اولًا آنچه در مذمت جهل رسيده است اختصاص ندارد به جهل در فرايض دينى ، بلكه جهل و عدم تعمق و عدم قدرت تحليل قضاياى تكوينى و تاريخى است و با دانستن تقليدى و حتى اجتهادى فرايض دينى ، آن جهل رفع نمىشود . ثانياً در قرآن امر به تدبر در خلقت شده و تدبر در تكوين بدون استعداد علمى و توانايى علمى ميسر نيست . و ثالثاً امروز ما مىبينيم كه جهان ، علم را يك فريضهء نفسى مستقل مىشمارد و اگر هم آن را يك فريضهء مقدّمى بداند تنها براى انجام فرايض دينى نيست ، بلكه آن را مقدمهء زندگانى خوب ، مقدمهء مبارزه با فقر ، مقدمهء مبارزه با بيمارى ، مقدمهء عزت و استقلال ، مقدمهء داشتن يك اجتماع سالم ، مقدمهء برقرارى عدالت اجتماعى ، مقدمهء دموكراسى ، مقدمهء علاقه به امور اجتماعى و امثال اين امور مىداند . نه تنها مقدمه است براى ياد گرفتن اجتهادى يا تقليدى فرايض ديگر كه مثلًا در مسائل شك و سهو و طهارت و غيره مجتهد باشيم يا مقلد ، بلكه براى اينكه توانايى عملى براى بسيارى از فرايض داشته باشيم ، فرايضى كه نه احتياج به اجتهاد دارد و نه احتياج به تقليد يعنى دانستن حكم آنها
هامش
( 1 ) رجوع شود به نمرهء 20 ، كلام محجة البيضاء از غزالى .