مثل ما بعثنى الله من الهدى و العلم كمثل الغيث الكثير اصاب ارضاً فكانت منها طيبة قبلت الماء فانبتت الكلأ و العشب الكثير و كانت منها طائفة اخاذات امسكت الماء فنفع الله تعالى بها الناس و كانت منها طائفة اخر لاتمسك ماء و لاتنبت كلأ فذلك مثل من سفه فى دين الله .
اين حديث موضوع اختلاف قابليت را ذكر مىكند .
همين طورى كه در باب حركت جسمانى ثابت شده كه سرعت و بطؤ بستگى دارد به ميزان معاوق ، و همچنين دوام و عدم دوام نيز بستگى دارد به معاوق كه شيخ حتى دربارهء حركات قسرى نيز مىگويد : « لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمى الى سطح الفلك » ، در حركات عقلانى نيز چنين است . وجود معاوقات ، هم در سرعت و بطؤ حركات عقلانى مؤثر است و هم در دوام و عدم دوام و توقف حركات عقلانى . عقل مردم حكم همان ارابه اى را دارد كه اينشتين مثال مىزند . عمده اين است كه موانع را كم كنيم .
به هر حال نظام جهان نظام ازدواج و توالد و تناسل و تأثير فاعل و قابل است . حكما آباء سبعه و امهات اربعه و مواليد ثلثه اصطلاح كردهاند . بايد رحم مادر سالم باشد تا نطفهء سالم منشأ فرزند گردد ، همان طورى كه در رحم سالم بايد نطفهء سالم و مادهء حياتى ريخته شود تا منشأ تكوّن طفل گردد . مردان و زنان سفليسى نمىتوانند فرزند سالم به دنيا بياورند . تعليمات خارجى حكم نطفهء پدر و عقل شخصى حكم رحم مادر را دارد .
قرآن زياد به اصل قابليت تكيه مىكند و مىگويد : * ( هدى و ذكرى لاولى الالباب ، ) * يا : * ( ان فى ذلك لايات لقوم يعقلون ، لقوم يتفكرون ) * ، يا : * ( لينذر من كان حياً ) * و امثال اينها .
در عقل نيز مثل جسم ، حركات طبعى و حركات قسرى هست .
آنجا كه عقل مسخّر جاه و شهوت و حرص و آز مىشود ، مثلًا تدبير و ابداع و ابتكار براى ارضاى غريزهء جاه و شهوت مىشود ، صنايع به
يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 313
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣١٣