جلسه چهارم نوبت اين است كه وارد اصل مطلب شويم يعنى عرفان حافظ ، به عبارت ديگر بيانات و اشارات عرفانى حافظ ، چه در قسمت به اصطلاح عرفان نظرى و چه در قسمت سير و سلوك و طريقت و عرفان عملى . البته از يك جهت لازم بود كه پس از ذكر قرائن و دلايل خارجى و داخلى بر اينكه تفسير مادى حافظ غلط و حافظنشناسى است ، اشعارى را كه به ظاهر همان مفاهيم را بيان مىكند اعم از جبر و شراب و شاهد و حيرت ، و بدبينى و انكار آينده ، و نقدگرايى ، تحقير شؤون اخلاقى و مذهبى ، و گدايى و دريوزگى ، بى مسؤوليتى نسبت به جامعه و خانواده ، هنرفروشى ، چاپلوسى و مداحى [ توجيه كنيم ] ولى به نظر مىرسد بهتر است اول توضيح كافى در بيانات و اشارات عرفانى حافظ بدهيم سپس به توجيه آنها بپردازيم .
از عرفان نظرى يا جهان بينى عرفانى آغاز مىكنيم ( 1 ) محور جهان بينى عرفانى ، توحيد يعنى وحدت وجود و نفى كثرت و غيريت است ، همچنان كه غايت سلوك عرفانى وصول به مرحله شهودى همين حقيقت است .
اينك كليات جهان بينى عرفانى :
الف . وحدت وجود - الاعيان الثابتة ما شمت رائحة الوجود قطُّ .
ب / 1 . خلقت تجلى است نه عليت و معلوليت .
ب / 2 . وحدت تجلى ، وجود منبسط ، حق مخلوقٌ به ج . خلقت ( تجلى ) ناشى از عشق است ، يگانه نيروى آورنده و برنده عشق است . تقدم عشق بر خلقت ( * ( كنت كنزاً مخفياً فاحببت ان اعرف ) * - در ازل پرتو حسنت ز تجلى دم زد . . . خلقت ظهور جمال است نه عنايت كه فلاسفه مىگويند ) .
هامش
( 1 ) رجوع شود به ورقه « حافظ ، عرفان نظرى و جهان بينى » ، ايضاً به جزوه « كليات عرفان » دروس دانشكده الهيات .